نقل از کتاب مروری بر تاریخ سده و همایونشهر، محمدعلی شاهین
سرباز گیری در سده
لایحه خدمت اجباری نظام وظیفه در سال ۱۳۰۳ توسط رضا شاه به مجلس شورای ملی چهارم تقدیم شد و قانون نظام اجباری که مشتمل بر سی و شش ماده بود در جلسه ۱۷۸ مجلس شورای ملی دوره ۵ مورخ شنبه شانزدهم خرداد ۱۳۰۴ به تصویب رسید. پس از اجباری شدن خدمت سربازی، برای اجراي آن دستورالعمل هایی تهیه و اداره سجل احوال، کدخدایان و ژاندارمرها موظف به همکاری شدند. در شهرهای بزرگ اركان حرب كل قشون يا مجلس سربازگيري تشکیل و شعبه های فرعی در مناطق کوچکتر تشکیل گردید. داشتن صورت دقيق اسامي افراد ذكور به همراه سن آنها در هر منطقه لازم بود تا دولت کسانی را كه به سن سربازي رسيده بودند، فراخوانده، سپس براي گذراندن دورههاي آموزش به مركز آموزش نظامي اعزام کند. این مهم به عهده اداره سجل احوال، یا نمایندگان آنها در آبادیها بود تا فهرست دقيق و قابل اعتمادي را شامل نام، شهرت، محل تولد و سكونت، و سن آماده ساخته در اختيار اركان حرب كل قشون يا مجلس سربازگيري قرار بدهد. برای اجرای تمامی این مراحل به همکاری کدخدای هر محل نیاز بود به گونه ای که موفقیت سربازگیری به میزان مشارکت کدخدا بستگی داشت.
در آبادی های ماربین و سه محل بزرگ آن اداره سجل احوال وجود نداشت ولی فردی در هر آبادی مامور آن اداره بود. در کتاب چهل پسینه داستانی در خصوص یکی از مامورین محلی سجل احوال به نام نصراله سجلی وجود دارد. این افراد از سویی باید جوابگوی حکومت بوده و از سوی دیگر با مردم محلی کنار بیایند و بنابراین برای انجام وظایفشان حکومت مدام به آنها گوشزد میکرد. فهرست اسناد جمع آوری شده درکتاب «از زبان اسناد جلد اول» تالیف نگارنده نشان می دهد از سالهای 1313 تا 1333 خطاب به کدخدایان برای انجام وظیفه همکاری در سربازگیری پیوسته اخطار میشده و حتی شکایاتی برعلیه آنها تنظیم شده است. بهرحال سربازگیری و روند آن مانند دیگر مناطق در سده جاری بود و البته با تمام این اقدامات در مقابل جلب و اعزام سربازان مقاومت هایی صورت می گرفت که ماجراهای خود را داشت. به گواهی اسناد در سال 1312 مجلس سربازگیری در سده با حضور معتمدین فعال بوده است و مشمولین نظام وظیفه جمعآوری و به خدمت اعزام شدهاند. برای اجرای قانون در سال ۱۳۱۳ حکومت نمایندهای جهت شرکت در مجلس سربازگیری حوزه فرعی سده و ماربین تعیین میکند، این مجلس همه ساله تشکیل و سربازان را شناسایی و اعزام میکرده است. جالب اینکه اکثر کسانی که به سربازی میرفتند ازدواج کرده و زن و فرزند داشتند و گاه سالها از سن مشمول شدن شان گذشته بود. گاه برخی از افراد بدون طی دوران سربازی در ادارات سده استخدام میشده اند، مثلا در سال 1320 وضعیت خدمت سربازی دو نفر از کارکنان شهرداری سده مشخص نبوده که موضوع پیگیری میشود.