نقل از کتاب مروری بر تاریخ سده و همایونشهر، محمدعلی شاهین
سرباز گیری در سده
لایحه خدمت اجباری نظام وظیفه در سال ۱۳۰۳ توسط رضا شاه به مجلس شورای ملی چهارم تقدیم شد. قانون نظام اجباری مشتمل بر سی و شش ماده در جلسه ۱۷۸ مجلس شورای ملی دوره ۵، مورخ شنبه شانزدهم خرداد ۱۳۰۴ به تصویب رسید. پس از اجباری شدن خدمت سربازی، برای اجرای آن دستورالعمل هایی تهیه و اداره سجل احوال، کدخدایان و ژاندارمرها موظف به همکاری شدند. در شهرهای بزرگ اركان حرب كل قشون يا مجلس سربازگيری تشکیل و شعبه های فرعی در مناطق کوچکتر تشکیل گردید. داشتن صورت دقيق اسامی افراد ذكور به همراه سن آنها در هر منطقه لازم بود تا دولت کسانی را كه به سن سربازی رسيده بودند، فراخوانده، سپس برای گذراندن دوره های آموزش به مركز آموزش نظامی اعزام کند. این مهم به عهده اداره سجل احوال، یا نمایندگان آنها در آبادی ها بود.آنها فهرست دقيق و قابل اعتمادی شامل نام، شهرت، محل تولد و سكونت و سن آماده ساخته در اختيار اركان حرب كل قشون يا مجلس سربازگيری قرار می دادند. برای اجرای تمامی این مراحل به همکاری کدخدای هر محل نیاز بود به گونه ای که موفقیت سربازگیری به میزان مشارکت کدخدا بستگی داشت.
در آبادی های ماربین و سه محل بزرگ آن اداره سجل احوال وجود نداشت ولی فردی در هر آبادی مامور آن اداره بود. در کتاب چهل پسینه داستانی در خصوص یکی از مامورین محلی سجل احوال به نام نصراله سجلی وجود دارد. این افراد از سویی باید جوابگوی حکومت بوده و از سوی دیگر با مردم محلی کنار بیایند و بنابراین برای انجام وظایفشان حکومت مدام به آنها گوشزد میکرد. فهرست اسناد جمع آوری شده درکتاب «از زبان اسناد جلد اول» تالیف نگارنده نشان می دهد از سالهای 1313 تا 1333 خطاب به کدخدایان برای انجام وظیفه همکاری در سربازگیری پیوسته اخطار میشده و حتی شکایاتی برعلیه آنها تنظیم شده است. بهرحال سربازگیری و روند آن مانند دیگر مناطق در آبادی های ماربین جاری بود. البته با تمام این اقدامات در مقابل جلب و اعزام سربازان مقاومت هایی صورت می گرفت که ماجراهای خود را داشت. به گواهی اسناد در سال 1312 مجلس سربازگیری در سده با حضور معتمدین فعال بوده است و مشمولین نظام وظیفه جمعآوری و به خدمت اعزام شده اند. برای اجرای قانون در سال ۱۳۱۳ حکومت نماینده ای جهت شرکت در مجلس سربازگیری حوزه فرعی سده و ماربین تعیین نمود. این مجلس همه ساله تشکیل و سربازان را شناسایی و اعزام می کرد. جالب اینکه اکثر کسانی که به سربازی میرفتند ازدواج کرده و زن و فرزند داشتند و گاه سالها از سن مشمول شدنشان گذشته بود. گاه برخی از افراد بدون طی دوران سربازی در ادارات سده استخدام میشدند، مثلا در سال 1320 وضعیت خدمت سربازی دو نفر از کارکنان شهرداری سده مشخص نبوده که موضوع پیگیری میشود.