از آنجا که منطقه ماربین از حدود 58 آبادی جدا از هم تشکیل یافته است به طور طبیعی ساکنان هر آبادی برای خود گورستانی در نزدیک روستا احداث کرده اند. در برخی از آبادی ها، حتی محلات یک آبادی اصلی هم برای خود گورستان جداگانه دارند، مثلا در محله ورنوسفادران گورستان گاردر جدا از گورستان محلات باولگان و گارسله و زاغ آباد است. این شرایط باعث شده است تا حدود 20 گورستان بزرگ و کوچک در خمینی شهر فعلی وجود داشته باشد. از بین آنها آرامستان محله ورنوسفادران به ثبت میراث رسیده است. در طول تاریخ گاه استفاده از یک قبرستان منسوخ و یا تغییر کاربری داده است. مثلا مکان شهرداری ناحیه دو و یا محل دبیرستانی واقع در خیابان بوعلی روز گاری قبرستان بوده اند. اسناد نشان می دهد. با تاسیس بلدیه سده، دستورالعملی برای انتقال گورستان های محلات سده به خارج آبادی صادر می شود. محله خوزان این موضوع را جدی گرفته و دفن اموات در قبرستان درون محله متوقف می شود. با گذشت زمان فکر احداث یک آرامستان بزرگ و مرکزی نزد مدیران شهر ایجاد و بر طبق اظهارات شفاهی کنشگران اجتماعی، تلاش های متعددی برای اجرایی کردن آن صورت می گیرد. در اواخر دهه 1340 احداث خیابان مدرس فعلی در یک خط انجام گرفت ولی بودجه ای برای جدول بندی وآسفالت آن در کار نبود تا اینکه در سال 1351 در زمان نمایندگی حسن اوحدی بودجهای برای احداث قبرستان مرکزی همایونشهر اختصاص یافت که وی آنرا به خیابان اندان اختصاص داد. در اوایل تاسیس فرماندار شهرستان، فرماندار وقت تصمیم به احداث قبرستان مرکزی و جمع آوری گورستانهای محلات کرد که با مخالفت و حتی تهدید بعضی ها روبرو شد.
در دهه 1360، در زمان شهرداری ناجح پامناری مدیران استان با واگذاری 100 هکتار از زمین های ابتدای هورموده پشت دانشگاه آزاد خمینیشهر جهت احداث آرامستان بزرگ شهر موافقت کردند. پس از واگذاری زمین شهرداری اعلام کرد مرحله اول احداث گورستان در سال 1366 شروع میشود. با وجود شروع کار عملیات احداث گورستان در عمل متوقف شد.
حدود 30 سال بعد در بخش شمال از همین دشت احداث آرامگاه باغ فردوس در 200 هکتار زمین مجددا شروع گردید. در سال 1396 شهرداری خمینی شهر با صرف هزینه 700 میلیون تومان غسالخانه و مسجد آنرا احداث کرد. با وجود این اقدامات همچنان گورستان های محلی فعال و به شکل هیئت امنایی اداره می شوند.
احداث غسالخانه
با تاسیس بلدیه و صحیه در سده یکی از معصلات پیش رو نبود غسالخانه و شستشوی اموات در آب های جاری بود. بنابراین احداث غسالخانه برای حداقل سه محل اصلی در دستور کار قرار گرفت. اسناد متعددی در خصوص ممنوعیت شستشوی اموات در آبهای جاری و نیز احداث غسالخانه در دهه 1310 موجود است. برطبق سندی بلدیه سده در سال 1314 جهت ساخت غسالخانه با یک معمار قراردادی منعقد نمود. در دهه های بعد به تدریج با افزایش آگاهی ها و نیز سطح درآمد مردم افراد خیر و نیز محلی در گورستانهای محل خود اقدام به احداث غسالخانه نمودند.
فهرست قبرستانهای خمینیشهر
آرامگاه تاریخی ورنوسفادران
قبرستان مصطفویه
قبرستان درب سید
قبرستان گاردر
قبرستان پلارت
قبرستان اندآن
بهشت رضا اسفریز
گورستان قدیمی کرتمان
قبرستان آدریان
قبرستان هرستان
قبرستان جوی آباد
قبرستان امام محمدباقر
قبرستان قلعه امیریه
قبرستان باجی
قبرستان تیرانچی
منابع:
راویان ماربین جلد 4 و 6، محمدعلی شاهین
گزارش عملکرد یکساله شهرداری خمینی شهر سال 1365
فرصت آنلاین، پنجشنبه, 15 تیر ،1396 کدخبر 11332