پیشینه مدارس نوین
اداره معارف اصفهان در سال 1298 گشایش یافت. نخستین رییس اداره معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه اصفهان اسداله مصفا پسر میرزا آقاخان مصفا معروف به محاسب الدوله بود. با تشکیل این اداره تاسیس مدارس نوین در استان آغاز شد. در ابتدا مدارس تاسیس شده با نمره نامگذاری میشدند و در سالهای بعد استفاده از نام شعرا و بزرگان معمول شد.
راه اندازی اولین مدرسه به سبک جدید در ناحیه ماربین به سال 1300ه.ش بر می گردد. این مدرسه توسط شاهزاده معتمدالدوله و در منزل شخصی وی در کوجان تشکیل شد. مدرسه مذکور 40 دانش آموز با دو کلاس درسی داشت. در سده اولین مدرسه به سبک جدید به همت یک روحانی به نام آیت اله سید ابوالحسن سیادت ملقب به عمادالشریعه تاسیس شد. او با پشتوانه و همت همسرش حاج عصمت توانست اولین دبستان را در درب محکمه سده تاسیس کند که مدرسه اسلامی نام گرفت. وی همزمان مکانی برای درس خواندن دختران در نظر گرفت. براساس اسناد موجود در اواخر سال 1304 شمسی فردی به نام مهدی ایرانی که ریاست فرهنگ اصفهان را به عهده داشت این مدرسه را مدرسه نمره 21 سده نامگذاری کرد.( نقل از راویان ماربین جلد 1 و 2).
واکنش ها
واکنش های اولیه کدخدایان و مردم برای احداث مدارس جدید بسیار تند بود به گونه ای که مردم به فرزندان خود اجازه حضور در این مدارس را نمیدادند و معتقد بودند اداره کنندگان این مدارس بابی هستند. بنای اولین دبستان به سبک جدید در منطقه با مخالف تهای عده ای و تبلیغات منفی آنها روبرو شد تا حدی که عده ای به مدرسه تازه تاسیس اسلامی حمله و به آن آسیب رساندند. فردی به نام (نامی) که در آنزمان شاهد ماجرا بوده مینویسد: «اول مدرسه فرنگ سده این جا(درب محکمه) علم شد و اسلامیه نام گرفت و به زعم عوام بابی آمده پس ریختند و در آویختند و گسیختند...».
مکرم شاعر دولت آبادی منتقد و حساس به نابسامانی های اجتماعی نیز در شعری این رفتار عده ای در مقابل مدرسه جدید را بیان کرده و سروده است:
ای آقای ما سرور ما مدرسه حروم س / ای رهبرما در بر ما مدرسه حروم س
وادار درشا ببندند / بوگو روما نخندند
این مدرسه از علم بود ریشدار و کوسه / هر کس بره توش بابی میشه بی سوسه موسه(دیوان مكرم اصفهانی 1333 ). در مقابل این هجمه ها و اتهامات برخی از روحانیون و افراد با نفوذ به تشویق خانواده ها برای فرستادن فرزندان خود به مدرسه و کسب تحصیل اقدام میکردند.
مدتی بعد این واکنشها تعدیل شد به گونه ای که بسیاری از مخالفان سابق فرزندان خود را برای تحصیل راهی این مدارس کردند. مدتی بعد دبستان نمره 44 سده تاسیس شد.
تا سال 1314 مدرسه دیگری در سده تاسیس نشد. در این سال ریاست فرهنگ استان دهم را فردی به نام تاجالدین امامزاده بر عهده داشت وی دبستان پسرانه نمره 44 سده را تأسیس کرد. در این مدرسه جدید 96 نفر مشغول تحصیل شدند. ابراهیم همایی و حسین فرهمند از معلمین این مدرسه بودند. در سال 1315 نظامنامه اَکابر مبنی بر تشکیل کلاسهای اَکابر در مدارس دولتی به تصویب رسید پس از این اقدام کشوری کلاس های اکابر هم در سده در سال 1315 ه.ش تشکیل شد. در همین سالها درخواستهای متعددی از سوی انجمن شهرداری و اهالی محلات مختلف برای تاسیس مدارس جدید درسده به مرکز فرستاده می شد و اداره از توسعه مدارس ماربین شانه خالی می کرد. دبستانهای بعدی که در منطقه تاسیس شد در سال 1322 خورشیدی در زمان مهدی رادسرشت بر اداره فرهنگ استان اتفاق افتاد. یک دبستان پسرانه در اندوان و دیگری كوجان تأسیس گردید. سید عبدالكریم اثناعشری، محمدكاظم مولایی، میرزاحسین خان و سیداسدالله خان میراحمدی، میرزامهدی خان انواری ،میرزا محمد خان فاطمی، سید علی شهاب و شهیدی معلمین این سال های مدارس سده بودند.
در سال 1326 شمسی تعداد دبستانهای سده به 8 باب رسید. از این تعداد 4 باب در مناطق روستایی بود. اسامی دبستانها در سال 1330 عبارت بودند از: اسلامی، هما، صائب، رودابه، اندوان، بابوكان، امیر اتابك رنان، اصغرآباد، عاشقآباد، اسلامی درچه، پرتو، منعم جوی آباد، شامكی دینان، سروش ورنوسفادران، معتمد كوجان و نصرآباد. در همین سال دو دبستان دخترانه نیز در ورنوسفادران فعال بودند(فرهنگ همایونشهر،1339). در دهه های بعد به ویژه پس از انقلاب اسلامی با ورود خیران تعداد مدارس شهر افزایش چشمگیری پیدا کرد.
منابع:
فرهنگ همایونشهر سال 1339
دیوان مكرم اصفهانی 1333
مرحوم نکویی مهر از کارمندان آموزش وپرورش
اکبرتوکل مسول روابط عمومی وقت آموزش وپرورش خمینی شهر 1393
اسناد دهه 1310 سده