نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
راویان: علی قربانی، مرتضی اشرفی ورنوسفادرانی، اکبر آذربایجانی، رضا اعلایی.
اشاره: زبان ولایتی و در اصطلاح محلی ولاتی زبان باستانی مردم تعدادی از آبادیهای ماربین یعنی اسفریز و ورنوسفادران و محلات مختلف آن شامل باولگان، زاغآباد، کوشکباج، گاردر و گارسله است که به تدریج گویشوران آن رو به کاهش گذاشتهاند این متن با استفاده از پژوهشهای علی قربانی یکی از پژوهشگران این حوزه تنظیم شده است.
اساسا سابقه این گویش و زبان به چه دورانی می رسد؟
تعدادی از زبانشناسان و مورخان ایرانی و غربی از جمله احسان یارشاطر، حبیب برجیان و اُسکارمان (Oskar Mann) این زبان را که یکی از زبانهای فلات مرکزی ایران به شمار میرود بازمانده زبان «مادی» میدانند که قدمتی در حدود ۳۰۰۰ سال دارد
اولین قوم آریایی که در ایران به قدرت رسیده و اولین حکومت ایرانی را تشکیل دادند قوم مادها بودند که قلمرو حکومتشان در پهنه میان اصفهان، ری، همدان و کرمانشاه گسترده بود یعنی دقیقاً همان جایی که هنوز زبانهای مادی کمابیش به حیات خود ادامه میدهند. بر همین اساس است که به تعبیری میتوان گفت زبان ولاتی «اولین زبان رسمی و حکومتی ایران» بوده است.
ولاتی گویش است و یا زبان؟
ولاتی گویش نیست بلکه یک زبان است که به گویشهای مختلفی از جمله گویش ورنوسفادرانی، گزی، کلیمی اصفهانی و ... تقسیم میشود و لفظ «ولایتی» هم بعد از اسلام به این زبان اطلاق میشده است.1
آیا این زبان ادبیات هم داشته است؟
بله زبان ولاتی به دلیل کاربرد طولانی آن دارای ادبیات میباشد. ادبیات زبان ولاتی بیشتر شامل ضربالمثل، شعر، ترانه، کارآوا، داستان و نوحه است که در اذهان مردم مانده و سینه به سینه نقل شده است. از آنجا که مکتوب نشدهاند بسیاری ازآنها فراموش شده اند. ولی در دهه های گذشته به شاعرانی بر میخوریم که به زبان مادری خویش اشعاری سرودهاند.
پدیدآورندگان این آثار مشخص هستند؟
در محله ورنوسفادران شاعرنی که به ولاتی شعر سروده اند،عبارتند از: سید جمال الدین صهری، علی غفورزاده (قیام)، احمد غفورزاده (طلایی)، اصغر حاجحیدری (خاسته) که در زمان نگارش کتاب مرحوم شدهاند و آقایان سعید بیابانکی، حسین حاجیهاشمی، غلامرضا مهدیپور (معمار)، رجبعلی حاج هاشمی، عزت الله حاج هاشمی، داوود حاج حیدری و جواد ثنایی.
همچنین در مناطق دیگر که زبان ولاتی به کار میرود شاعرانی صاحب آثاری به این زبان هستند.2 درویش عباس از گز، رضا مداحی از کوهپایه از جمله آنها میباشند.
به غیر از ادبیات رسمی آیا نمونه های از ادبیات عامیانه از زبان ولاتی وجود دارد؟
در زبان ولاتی به ادبیات عامه که بین گویشوران رایج است بر میخوریم. ادبیات عامه این زبان مثل بسیاری از زبانها شامل ترانه ها، شعرها، قصه ها، حکایت ها، مَثَلها و لالایی ها میباشد.3
و نمونه هایی از آنها؟
چند ضرب المثل که راویان نقل کرده اند، عبارتند از:
1-قأ کو نه سرود کروه و نه وشه پادا إنه دموی و ره بشه
معنی: حرفی که نه سيرت میکند و نه گرسنه پایت را رویش بگذار و برو.
2-تل ناشتا خال باشتا،
معنی: شکم گرسنه و خال پنج تا، برای کسی گويند که درحال نداری فکر ظاهر و قيافه خودش است.
3-آدما دم بنه سنجه کرو وه.
معنی:آدم را روی درخت سنجد میکند. کنایه از خشمگین کردن فرد است.
3-خوراکا خب گير توره يووه.
معنی: خوراک خوب گيرشغال میآید.
این زبان برای کودکان هم داستان و اشعار کودکانه داشته است.از جمله داستانهای آن قلیه جگر است.4
ترانه کودکانه ای نقل شده که ظاهرا به شکل گفت و شنود و بازی آموزشی اجرا میشده است. بخشهایی از آن عبارت است از:
آله هو(آهای خاله)
هو
مرغوم يا دارو؟(مرغ من آنجاست؟)
آره (بله)
چکمه پای دارو؟(چکمه پایش کرده است؟)
آره(بله)
چکمه قرمزی؟(چکمه او قرمز رنگ است؟)
آره.
همچنین نمونه چیستانی که نقل میشود، بازگو کننده وجود معما و چیستان در این زبان است:
اون چی چيو ب لند ب لنديی روهوا همی عقيق و کهربا.
معنی:آن چيست بلند بلنديش تو هوا همش عقيق و کهربا
آیا پژوهشهایی بر روی زبان ولاتی و گویشهای آن انجام گرفته است؟
زبان ولاتی جزو زبانهایی است که زبان شناسان به آن توجه نموده و تاکنون بسیاری از گویشهای آن کم و بیش گردآوری شده و مطالعه و بررسی شده است و گفته میشود پژوهشگران خارجی به این منظوربه سده در دهه 1320 سفر کردهاند.5
لغات آن گردآوری و جمع شدهاست
در خمینی شهر آقای مرتضی اشرفی در اوایل دهه 1380تعدادی از لغات را گردآوری و در پایان نامه خود مکتوب کرده است این لغات از طریق تارنمای دانشنام خمینی شهر در دسترس است.
...................
1-ولایتی در لغتنامه دهخدا و فرهنگ فارسی معین منسوب به ولایت و اهل شهرستان به جز پایتخت معنی شده است. لهجه و زبان ولایتی، لهجه و زبانی است که مردم شهرستان بدان تکلم کنند. بنابراین با این نگرش زبان استفاده شده در این ولایات، زبان ولایتی و با گویش محلی ولاتی خوانده میشود.
2- در هنگام نگارش متن تعداد گویشوران ولاتی در منطقه کاهش یافته است ولی همچنان افرادی به آن تکلم کرده و تلاشهایی برای حفظ و حتی آموزش آن در جریان است.از طرفی توسط تعدادی از علاقه مندان انجمن زبان ولاتی ورنوسفادران تاسیس شده و برنامههایی در پاسداشت آن توسط شهرداری برگزار شده است.
3-همین کتاب مطلب آواها و ترانههای سدهی.
4-داورپناه زهرا، داستانهای محلی، اصفهان، انتشارات گفتمان اندیشه، 1384.
5-برخی از این پژوهشگران عبارتند از: ژوکوفسکی (Zhukovski)، اواخر قرن نوزدهم میلادی، دکتر فرهوشی ، اواخر دهه 1330، دکتر برجیان و دکتر اسماعیلی دهه 1380.