نقل از کتاب راویان ماربین جلد چهارم، نگارش محمدعلی شاهین
راویان:
حجت الاسلام امید حسنی، سید امیر صدر صهری ، تقی صهری، نصراله امینی، خسرو رفیعی، احمد صرامی، مرتضی شیرازی و ضمیمه شماره 122 دو هفته نامه فرصت تیرماه 1393.
اشاره:
سید جمال الدین در سال 1282 هجری شمسی در زاغ آباد ورنوسفادران متولد شد. پدرش علامه سیدجعفر اهل علم و دانش بود و نسبش به میرداماد میرسید. سیدجعفر وقتی سید جمال الدین یازده ساله بود درگذشت.جمال دو برادر به نام های آقا صدر و آقا سراج داشت، ولی تحت سرپرستی و تربیت مادر و برادر ش حجت الاسلام آقا سید محمد علی معروف به صدر الشریعه قرار گرفت.
سید جمال الدین از کودکی به آموختن علم و دانش پرداخت، در حوزه علمیه اصفهان در مکتب بزرگانی چون سیدمهدی درچه ای،میر سیدعلی نجف آبادی، میرزا احمد مدرس، استاد جلال الدین همایی و ... به شاگردی نشست . مدتی بعد راهی حوزه علمیه نجف شد وهمزمان علوم جدید را هم می آموخت.
او در کنار طلبگی، در چهارشنبه بازار پارچه فروشی میکرد و حتی رفع بیکاری دیگران کارگاهی راه انداخت در این دوران به آقا جمال بزاز مشهور بود.
آیت الله صهری که بود و چه کرد و چرا در بین مردم نفوذ داشت و او را باور داشتند، .با پرسشهایی از شاهدان و راویان سعی براین است که گوشه هایی از شخصیت و زندگی وی که گوشه هایی از تاریخ شهر هم هست مستند شود.
*اگر بخواهیم ابعاد شخصیتی ایشان را به چند وجه تقسیم کنیم به چه نتیجه ای میرسیم؟
تبلیغ دین به ویژه از طریق وعظ، پیشرانی و کنشگری در فعالیت های خیرخواهانه، فعالیت های سیاسی و اجتماعی، سرودن شعر و استفاده از این ابزار در پیشبرد دیگر اهداف.
*بهتر است به هرکدام جداگانه بپردازیم و تا آنجا که ممکن است خصوصیات و خدمات وی را روشن سازیم، اول تبلیغ دین و وعظ و خطابه.
بله، شاید بارزترین مشخصه این مرد بزرگ قدرت وی در خطابه و وعظ و نفوذ کلام او باشد که توانست اتفاقات مهمی را در حوزههای مختلف رقم بزند. حاج آقا جمالالدين صهری از واعظان زبردست و مشهور بود و محبوبيتی فراوان داشت. ایشان به شیوه خاصی برای اهلبیت(ع) روضه خوانی میکرد در بین مردم و خواص از وی به عنوان واعظ ياد میشد. محبوبيتی غريب داشت و عموم طبقات بویژه علماء و خطباء برای او احترام خاصی قائل بودند.
*گستره سخنرانیها و منابر سید جمال الدینِ واعظ در چه حدی بوده است، به زادگاهش و اصفهان منحصر میشده است؟
خیر در سراسر کشور و خارج کشور مشتاقان زیادی برای شنیدن سخنرانی های وی وجود داشته است. او در زادگاه خود در مجالس روضه خوانی خانگی که آنروزها باب بود به منبر میرفت ولی
به تدریج آوازه او سراسر کشور را فرا گرفت و در اصفهان، اهواز، آبادان، تهران و بسیاری از شهرهای دیگر حتی خارج کشور، مشتاقانی پیدا کرد.
*عنوان شد آوازه او به خارج کشور هم رسیده بود مرحوم صهری در چه کشورهایی سخنرانی کرده است؟
از آنجا که وی به زبان عربی تسلط داشت
او در کشورهای کویت، عراق، اردن، لبنان، سوریه و عربستان سخنرانی نموده و جمعیت زیادی پای منابر وی جمع میشدند.
*منابر ایشان مانند دیگر وعاظ بود و یا دارای مشخصات خاص خود بود؟
به غیر از مهارت وی در ایراد خطابه، منابر ایشان دارای مشخصات ویژه ای بود که در شنوندگان تاثیر خاصی میگذاشت در ضمن اینکه جلسات سخنرانی های وی دارای نظم و ترتیب بود.
حجت الاسلام حسنی نوه ایشان در خصوص تاثیر حاج آقا جمال بر سبک موعظه و منبر میگوید: حاج آقای فقهی استاد ما میگفت بنیان گذار نظمِ منبر، صهری بود همانگونه که حسام الواعظین بلندگو را آورد. صهری به منبری ها یاد داد سر ساعت بیایند و سر ساعت بروند. پیش از آن منبریها هر زمانی میخواستند میآمدند و هر موقع میخواستند منبر را تمام میکردند.
*مرحوم صهری از نفوذ خود برای ایجاد تشکل بین وعاط استفاده نکرد؟
چرا وی به دلیل اعتقاد به وحدت و نظم (مجمع وعاظ اصفهان) را بنا گذاشت و در تهران نیز مجمع وعاظ تهران را با همکاری شیخ عباسعلی اسلامی دایر نمود.
*از سخنرانی ها و خطابه های ایشان نمونه های باقی مانده است؟
بله نوارهای صوتی از مجالس سخنرانی تا زمان تالیف کتاب باقی بود.
*از خطابه های وی کدامیک بین مردم شهرت بیشتری داشتند؟
خطبههای حضرت فاطمه (س)، حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) که در زمان منبر تاثیر عمیقی در شنوندگان به جای میگذاشت.
*یکی دیگر از ابعاد شخصیتی آیت اله پیشرانی در کارهای خیر و عمرانی است، وی چگونه قادر بوده چنین اهدافی را پیش ببرد؟
نفوذ کلام وی چنان بود که مردم در برابر پیشنهادها و دعوتهای او که البته برای کارهای خیریه و عاملالمنفعه بود مقاومتی نمیتوانستند نشان دهند و به راحتی دست و آستین را برای عملی کردن پشنهادهای سید بالا میزدند و او نیز با اطلاع از این موضوع تصمیم گرفت از علم و دانش خود و قدرت نفوذ کلام و اعتماد مردم به خود در جهت عمران و آبادانی و امور عام المنفعه و رفع معضلات و مشکلات مردم استفاده کند. به همین دلیل در دهه های محرم و صفر و رمضان که به شهرهای مختلف برای سخنرانی میرفت از مردم و همشهریهای خود می خواست تا در آنجا مسجدی، حمامی، حسینیه ای یا کتابخانه ای بنا کنند و این شد که مردم و خیرین بناهای متعددی را به پیشنهاد آیتالله صهری و همت او ساختند. در حافظه مردم شهر و شهرستانهای دیگر خاطرات زیادی از قدرت نفوذ کلام وی و بخشش مردم در ساختن بناها و شرکت در کارهای عالم المنفعه وجود دارد.
*قدیمیترین اقدام وی در این خصوص مشخصا چه اقدامی بوده است
در دهه 1320 که بیکاری بیداد میکرد یک کارگاه بافندگی برای جوانان محل راه اندازی نمود
* اشاره به ساختن بناهای زیاد با تشویق و پیشرانی وی شد، این بناها در زادگاهش بودند؟
هم زادگاه و هم در هر شهری که برای سخنرانی می رفت او وارد عمل میشد و به همین دلیل آثاری در شهرهای تهران، اصفهان، آبادان، اهواز، کربلا و نجف برجای گذاشته است.
*و نمونه های از این بناهای عام المنفعه در زادگاه و شهرهای دیگر؟
حسینیه اصفهانی ها در کربلا با 4 هزار متر مربع مساحت، حسینیه در مشهد و کرمانشاهان، هنرستان صهری (شهید رجایی فعلی) در همایونشهر، مسجد همایونشهریها در آبادان، موسسه خیریه و کتابخانه احمدیه اصفهان، حمام، مسجد و حسینیه زاغآباد، حمام، مسجد و حسینیه کوشکباج، خیریهای در اهواز برای رسیدگی به زنان بی سرپرست، خیریه دهشاهی در شیراز و...
*شنیده شده حاج اقا در وصف کارهای خیر شعر هم میسروده؟
بله جالب است که آیتالله برخی از کمکهای مردمی و مبالغ پرداخت شده را برای بناهای مذکور به شعر سروده است، نمونههای از آنها عبارتند از:
منتصر شد بانی فرش و غفورش یار شد
هم ز محمود و مدبر مطلع انوار شد
از افادات مفید و کوشش حاجی ظهور
و ز لطیفی و فروغی یک بنا تیار شد
قسمت فوقانی دست دوم شد بر فلک
هان وزیری را نظر کن همتش شهوار شد
*خاطراتی از احداث بناهای مذکور نقل شده است؟
سید امیر صدر صهری نوه حاج آقا در خصوص تاسیس حسینیه اصفهانیها در کربلا میگوید: از هیات امنای سابق، شخصی به نام نملیتی باقی مانده است. او برای ما تعریف میکرد: با محوریت حاج آقا جمال زمینی برای احداث حسینیه خریداری شد. ساخت و ساز آن مدتی به تاخیر افتاد تا اینکه در یکی از دهه های محرم، حاج آقا در کربلا بالای منبر رفته و خطبه حضرت سجاد(ع) را خواند. جمعیت بسیار زیاد بود و ایرانی و عرب پای منبر ایشان نشسته بودند. همانجا بالای منبر ضرورت احداث حسینیه را یادآور شد. همین کار جنب و جوشی در مردم ایجاد کرد ولی باز کار شروع نشد. حاج آقا که وضعیت را اینطور دید عبایش را کنار گذاشت و به تنهایی شروع به کار کرد. مردم که این صحنه را دیدند وارد عمل شده و کار ساخت و ساز را تا پایان ادامه دادند.
*چنین فردی با این خصوصیات در برابر مسائل سیاسی زمان خود چه مواضعی داشته است؟
به طور کلی ایشان یک فرد ضد دیکتاتوری و آزادیخواه و مبارز علیه ظلم و ستم بوده است.مرور واکنشهای وی در برابر اتفاقات زمانه خویش اینرا نشان میدهد. سابقه عدالتخواهی وی به دوران رضا شاه میرسد خطابه تند و تیز او علیه رضا شاه در مجلس بزرگداشت او یکی از این شواهد است. نصراله امینی مطلع تاریخ شهر به نقل از پدر که از حاضران در این جلسه بوده در این باره میگوید: با مرگ رضاخان، حکومت دستور داد مجلسی بزرگداشتی در اصفهان برگزار شود و ازخطبای معروف برای سخنرانی در آن مراسم دعوت کرد. حاج آقا هسته ای از خطبای معروف خود را به بیماری زده و در این جلسه شرکت نکرد. حسام الواعظین هم که مورخ بود در جلسه شرکت میکند و وقتی بالای منبر میرود از دوره های مختلف تاریخ میگوید تا دوره قاجار و با زیرکی میگوید در خصوص دوره پهلوی سخنرانان دیگر صحبت خواهند کرد. نوبت به حاج آقا جمال میرسد. او در حضور مقامات کشوری و لشکری بالای منبر میرود و از مرگ و عقبات آن میگوید. سپس به شب اول قبر رضاخان اشاره میکند و میگوید: امشب از رضا خان میپرسند خدایت کیست؟ میگوید همان خدایی که در برابرش شعار انا ربکم الاعلی دادم.میپرسند: پیامبرت کیست؟ پاسخ خواهد داد همان پیامبری که دستور دادم لباس های مذهبی را از تن فرزندانش خارج کرده و حوزه های علمیه را تحت فشار قرار دادم. میپرسند امامت کیست؟ پاسخ میدهد همان امامیکه من روضه خوانی اش را ممنوع کردم و حتی در صندوق خانه ها اجازه تشکیل مراسم عزاداری را ندادم. صحبت به اینجا که میرسد جلسه به هم خورد و ایشان را به وضع زننده ای در یکی از حجره های عالی قاپو زندانی میکنند. همانجا او میگوید استاندار را خبر کنید و به استاندار میگوید دو راه بیشتر ندارید یا هر دو گرفتار شویم یا هر دو نجات یابیم. من به همه میگویم شما مرا دعوت کردید و از افکارم هم اطلاع داشتید و عمدا این کار را کردی. استاندار که این شرایط را میبیند چند دکتر خبر میکند تا گزارش دهند این صحبت ها بخاطر جنون آنی بوده و به این ترتیب موضوع تمام میشود.
بر طبق سندی در مرکز اسناد اصفهان-یه شناسه ۹۷/۲۹۳/۳۷۹، یکی دیگر از سخنرانی های او علیه رژیم شاهنشاهی و شخص محمدرضا شاه در سال 1329 شمسی بوده است . او در نهضت ملی کردن نفت از نهضت حمایت کرده و حتی داوطلب نمایندگی مجلس شورای ملی میشود.
اسناد نشان میدهد در جریانات خرداد 1342 و بعد از آن وی از این نهضت حمایت کرده و حتی ممنوع المنبر میشود.
*مطرح شد وی داوطلب نمایندگی مجلس شورای ملی میشود جریان به چه شکل بوده است؟
وی در سال 1330 همزمان با آغاز انتخابات هفدهمین دوره مجلس شورای ملی، که بر خلاف سایر دورهها به صورتی آزادتر برگزار گردید به درخواست علما، روحانیون و مردم و برای همراهی با آیت الله کاشانی و دکتر مصدق ایشان از حوزه انتخابیه اصفهان و ماربین ثبت نام کرد.
*از این تصمیم حاج آقا جمال استقبال شد؟
بله تصمیم او با استقبال وسیع گروههای مختلف همراه شد و آنها در بیانیههای مختلف حمایت گسترده خود را از آیت اله اعلام کردند
براساس اسناد موجود، در کنار حمایت گروههای مختلف صنفی و محلی، افراد سرشناس متعددی همچون علمای اصفهان و سده حمایت خود را از سید جمالالدین اعلام کردند.
*و ایشان رای آوردند؟
کار به روز رای گیری نکشید چون حضور ایشان
به مذاق عده ای خوش نیامد و سعی کردند با روش های مختلف مانع ورود سید جمال به مجلس شورای ملی شوند. حجت الاسلام حسنی نوه وی در این باره میگوید: حاج آقا جمال همراه و همگام با کاشانی و مصدق بود. دو دوره کاندیدا شد. دوره اول به مرحله تبلبغات کشیده نشد و در دوره 17 هم تبت نام نمود ولی دو سه نفر در ورنوسفادران و خوزان در مقابلش ایستادند تا نهضت مصدق پا نگیرد. این جریان به درگیری محلی منجر شد و یکی دو نفر کشته شدند. چند بار هم حاج آقا تهدید تلفنی شد. سرانجام با بالا گرفتن حوادث، ایشان در بحبوحه انتخابات انصراف دادند.
*یکی دیگر از خصوصیات این مرد بزرگ سرودن شعر بوده است اطلاعاتی از این مشخصه وی موجود است؟
بله این که فردی بتواند هم واعظ مشهوری شود، هم قدرت نفوذ کلام داشته باشد و هم مردم را برای سازندگی و امور خیر مدیریت و هدایت کند و هم طبع لطیفی داشته باشد که شعر بگوید کمتر میتواند در تصور بگنجد ولی آیتالله صهری فردی با تمامی این مشخصات بود وی طبع شعر داشت و هر گاه فرصتی مییافت و شرایط را مناسب میدید شعر میسرود.
*همه اشعار وی به زبان فارسی سروده شده است؟
خیر نکته جالب اینجاست که بسیاری از اشعار وی به زبان محلی ولاتی سروده شده و شاید بتوان وی را پیشگام سرودن شعر به زبان ولاتی در سده دانست.مثلا اشعاری به زبان محلی و در تشویق بچهها برای درس خواندن و حتی تحولات عمرانی مثل آسفالت خیابانها سروده است.
*اثری هم از اشعار وی باقی مانده است؟
بله مجموعه اشعار و غزلیات و قصائد او با عنوان الفین صهری چاپ شده است.
*جریان در گذشت وی چگونه بود؟
تقی صهری برادرزاده ایشان میگوید: موقع فوت ایشان من 8-7 سال داشتم. یکبار بر روی منبر حالشان بهم خورد و نیم سکتهای کردند. دو سه روزی استراحت مختصری نمود و منبرهای خودشان را ادامه دادند.یک روز بعد از نماز، در منزل عمو در حال بازی بودیم. یکدفعه همسر ایشان سراسیمه دوید داخل حیاط و گفت حاج آقا حالشان بهم خورده است. حاج آقا رضا پسر بزرگشان تهران بود. سریع دکتر را خبر کردیم ولی فایدهای نداشت و حاج آقا فوت کرده بود. جنازه را در همان منزل غسل داده و فردا صبح از مسجد سید به سمت زادگاه پیاده با حضور جمعیت زیادی تشییع کردند.
*به دلیل شهرت کشوری آیت اله صهری تعدادی از شاعران چه همشهریها و چه دیگران اشعاری در این خصوص سرودهاند، نمونه هایی در دسترس هست؟
بله تعداد این اشعار زیاد است چرا که هرکس تحت تاثیر این اتفاق سعی کرده حس و حال خود را بیان کند برای نمونه ابیاتی نقل میشود:
خوشدل تهرانی حادثه درگذشت صهری را چنین بیان میکند:
شام جمعه ساعتی بگذشته از نیمه روز
کافتاب عمر وی شد بر لب بام فنا
این شنیدستم که جسم پاک آن یکتا خطیب
از صفاهان تا همایونشهر بد بر دوشها
زنده رود دیگری از خاک اسپاهان گذشت
ریخت بس از دیدگاه خلق دُر پر بها
مرحوم محمد راجی شاعر برجسته همشهری و معاصر آیت الله احساسات خود را از درگذشت وی جنین سروده است:
چون "صهری" عازم دار بقا شد
جهان علم و دین ماتم سرا شد
یکی از دسته گل های معطر
خزان از گلشن آل عبا شد
گرامی سیدی از نسل زهرا (ع)
ز وعظ و مسجد و منبر جدا شد
خطیب و عالم و استاد منبر
به مرگ ناگهانی مبتلا شد
*خبر فوت وی در جراید هم چاپ شد؟
بله این خبر انعکاس زیادی در محافل و جراید آنروز داشت از جمله نشریه سپاهان در اولین شماره خود پس از درگذشت حاج آقا جمال اینگونه نوشت: حاج آقا جمال الدین صهری ساعت یک بعد از ظهر روز پنجشنبه 13 تیرماه 1347 در سن 65 سالگی دیده از جهان فرو بسته و روز جمعه 14 تیرماه جنازه بر روی دست گروه کثیری از روحانیون و هیات و مردم اصفهان و ماربین و برخوار و نجفآباد از مسجد سید اصفهان به چهارباغ و خیابان شاه و صارمیه و جاده آسفالته نجف آباد (جاده آتشگاه) به همایون شهر که 22 کیلومتر میباشد تشییع گردید.
نشریه در ادامه مینویسد مینویسد: روز هفت مجلس ترحیم باشکوهی در مسجد سید اصفهان ترتیب یافت و حجت الاسلام فلسفی منبر رفتند و بعد از ظهر مراسم هفت بر سر مزارایشان در همایونشهر تشکیل یافت و واعظ گرامی آقای فلسفی، و گروه کثیر دیگری از همه طبقات مردم مخصوصا از تهران، آبادان، اهواز، خرمشهر، کرمانشاهان و قم به صورت دسته جات و هیات و به حالت عزا شرکت کردند.
مجله مکتب اسلام در اولین شماره خود بعد از رحلت حاج آقا جمال نوشت: در ماه گذشته (ربیع الثانی)جهان تشیع شخصیت برجسته و خدمتگزار صدیق و لایق و دلسوز خود را از دست داد، خطیب شهیر حجتالاسلام آقای حاج سید جمال الدین صهری. شهر اصفهان برای فوت این مرد بزرگ به صورت نیمه تعطیل درآمد و مراسم تشییع با احترام فراوان که نشانه قدردانی مردم مسلمان از خدمتگزاران دین بود برگزار گردید. مرحوم صهری با خطابههای موثر و جذاب خود و خدمات ذیقیمت دیگرش عمری را در طریق هدایت و راهنمایی مردم گذرانید.
نشریه سپاهان در خبری دیگر در این زمینه نوشت: مردم گمان نمیکردند مبلغ دانشمندی که تا اول ظهر صحیح و سالم چند مجلس را اداره و از سخنرانی های حساس خویش مردم را بهرهمند نمود به فاصله چند ساعت جهان ناملایم و ملال انگیز را بدرود گفته باشد.... ابتدا نماز ایشان بوسیله حضرت آیتالله بهبهانی برگزار گردید و بلافاصله جنازه بر روی دست حرکت داده شد و از مسیر چند خیابان طویل شهر عبور داده شد....تعداد زیادی اتوبوس های خط واحد و شرکتهای دیگر در خیابان صارمیه که ابتدای مسیر خارج شهر محسوب میشد آماده برای پذیرایی از مشایعین بودند. در این محل پیشنهاد داده شد که چون تا مقصد مصافت زیادی است و هوا هم بسیار گرم است جنازه فقید ارجمند را با کمال احترام سواره و مشایعیین هم سوار بر اتوبوس به محل دفن برسانند ولی کثرت جمعیت که بالغ بر 10 هزار نفر میرسید جنازه را حرکت داده تا ساعت دو بعد از ظهر جمعیتی که در محل دفن به بیست هزار نفر رسیده بود.
*به غیر از نوارهای صوتی سخنرانی های ایشان آیا آثار مکتوبی هم از او مانده است؟
بله از وی تاليفاتی همچون شرح دعای ندبه، تفسير خطابههای حضرت فاطمه (س)، حضرت زينب(س)، و امام سجاد(ع) برجای مانده است.
اثر دیگر وی ديوان قصائد و غزلياتش به نام «الفين صهری» است. همچنین مکتوب چاپ نشدهای از او در توصیف تهران و مشکلات آن خطاب به مسئولین وقت در حکومت پهلوی وجود دارد.