نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
راویان: قنبرعلی سعیدی متولد سال 1303، عباس شریفیان متولد 1306، حسینعلی گلکار متولد 1315 احمد کربلایی متولد 1317 عبدالله شاهین متولد 1318 کرامتالله عمادی متولد 1324، حسینعلی ملک متولد 1304.
اشاره: جلسه مؤسسان حزب توده ایران در 7 مهر 1320 در تهران تشكیل شد. از مهر 1320 تا مهر 1325، كمیتههاى محلى، ولایتى و ایالتى حزب در بیشتر مناطق كشور تشكیل گردید. در پى سوءقصد به جان محمدرضا پهلوى در 15 بهمن 1327و انتساب آن به حزب توده ایران، حزب منحل و مأموران حكومت نظامى دفاتر آن را در سراسر ایران تصرف کردند. حزب مجددا در سالهای بعد تجدید حیات کرده و تا مدتی بعد از انقلاب هم فعال ماند. ازآنجا که فعالیت حزب توده و دمکرات در سده در دهه 1320 بسیاری از نکات را در حوزه تاریخ اجتماعی و احزاب در منطقه روشن میسازد، با استفاده از اسناد باقی مانده از دوران فعالیت حزب توده و دمکرات در سده وگفته های شفاهی راویان، مطلب پیش رو به صورت گفتگو تدوین شده است.
حزب توده در چه سالی در سده تاسیس شد؟
این حزب در سده درسال 1321 و با حضور تقی فداکار1 مسوول جنبش کارگری اصفهان دفتر خود را در سده تاسیس کرد. در دهه 1320 حزب توده در سده فعال بود و تجمع ها و برنامه هایی اجرا میکرد.
چه برنامه ها و تجمعاتی حزب راه میانداخت؟
به جز برنامه های معمولی و اجتماعات که به میتینگ مشهور بود گاه و بیگاه به دلایل وبهانههایی تجمع برگزار میکرد مثلا طبق سندی اعضای حزب توده سده جلوی شهرداری سده به دلیل تاخیر پرداخت سهمیه قند و شکر در سال۱۳۲۲ تجمع و اعتراض میکنند2 و یا در سال ۱۳۲۵ افراد حزب توده اصفهان در جلوی شهرداری سده اجتماع میکنند.
واکنش مردم در مقابل فعالیت این حزب در سده چه بود؟
به دلیل شرایط اقتصادی بد و شعارهای حزب در مقابله با زمین داران و افراد متمول افرادی به آنها پیوستند، به شکلی که حزب احساس قدرت میکرد اما از طرف دیگر عدهای از رفتار حزبیها به مقامات شکایت میکردند. از جمله عدهای از اهالی سده به فرمانداری اصفهان در خصوص ایجاد مزاحمت اعضای حزب توده برای مردم در سال 1322 شکایت میکنند که البته این حزب از خود رد اتهام میکند.
شکایات با نام مردم از حزب توده به چه دلیل و تحت چه عناوینی بوده است؟
بایستی توجه کرد که شکایتی مبنی بر چرایی فعالیت حزب انجام نمیگرفته چون اصل فعالیت حزب قانونی بوده اما در خصوص اعمال و رفتار اعضای حزب شکایات تنظیم میشده است که البته مخالفین و رقبا در هدایت آن نقش داشتهاند و رفتارهای خود اعضا هم در زمینهسازی برای این شکایات تاثیر داشته است. مثلا سندی از شکایتی از حزب توده تحت عنوان شکایت اهالی سده، از تعدیات افراد وابسته به حزب توده و افراد ولگرد و تجمع آنان در قهوهخانهها از سال ۱۳۲۵ وجود دارد.
مرکز به این گونه شکایات رسیدگی میکرده است؟
به هرحال هر حزبی به خصوص حزب توده طرفداران خود را در ادارات و مراکز تصمیمگیری داشته است که در روند کارها نقش داشتهاند اما سندی از سال ۱۳۲۵ و ۱۳۲۶ در جواب شکایت رییس حزب دمکرات سده با عنوان رسیدگی استانداری استان دهم به عریضه او مبنی بر شکایت از تعدیات حزب توده در سده و درخواست اعزام بازرس جهت رسیدگی به دادخواست اهالی منطقه مزبور.وجود دارد که نشان از باز بودن پرونده اینگونه شکایات حداقل برای استفاده در مواقع خاص دارد.
حزب دیگری در سده فعال نبوده است؟
در واقع این حزب تا سال 1325 و تشکیل حزب دمکرات3 در سده بدون رقیب بود ولی در این سال حزب دمکرات در سده شعبه خود را دایر میکند4.
اولین مدیران این دو حزب چه کسانی بودند؟
حسن ناصری سدهی5 از حزب توده و علی ایراننژاد6 از حزب دمکرات.
پس از تاسیس حزب دمکرات در سده شرایط چگونه می شود؟
حزب توده دارای رقیب میشود و حزب دمکرات از یک طرف با طرح درخواستهایی خود را درصحنه شهر مطرح میسازد و از طرف دیگر تعداد شکایات با عنوان مردم از حزب توده افزایش مییابد و دیگر اینکه در بسیاری از شرایط این دو حزب به مقابله و درگیری با هم میپردازند که موجب تنش هایی در شهر می شود.
اسنادی از طرح مطالبات از سوی حزب دمکرات وجود دارد؟
بله مثلا کمیته محلی سده حزب دموکرات ایران درسال ۱۳۲۵ به گرانی گوشت اعتراض میکند و در همان سال درخواست تبدیل سده به بخش را طرح و پیگیری میکند.
در خصوص در گیریها و نزاع این دو حزب اطلاعاتی موجود است؟
بله به غیر از گفته های شفاهی و نقل قولها مدارکی از گزارش درگیری دو حزب در بین اسناد موجود است که از بین آنها میتوان به گزارش رئیس پاسگاه سده در سال ۱۳۲۵، گزارش هنگ ژاندارمری اصفهان به نخست وزیری و گزارش درگیری بین اعضای حزب دمکرات سده با اعضای حزب توده در محله ورنوسفادران در سال۱۳۲۵ اشاره کرد.
کشته و مجروحی هم این درگیریها داشته است؟
بله و در یکی از این ماجراها وقتی یک نفر کشته میشود هر دو گروه برای خود اجتماعاتی راه میاندازند و در مقابل هم صفآرایی کرده و شعارهای خود را می دهند. گاه این درگیریها به خارج شهر هم کشیده میشده است بر پایه اظهارات شفاهی چند نفر از اعضای جوان حزب دمکرات سده نردبانی بلند ساخته و با گاری به مقابل دفتر حزب توده در اصفهان برده و با استفاده از آن نوشته حزب توده را پاره و نوشتهای از حزب دمکرات نصب میکنند.7
این ماجراها تا چه سالی ادامه مییابد؟
در سال1327 دفتر حزب در سده به دنبال رخدادهای کشوری و توقف کار حزب در کشور به تعطیلی کشیده شد و تعدادی از اعضای فعال آن جلب و تعدادی به مناطق دیگر مانند خوزستان نقل مکان میکنند، اما مدتی بعد فعالیت آنها از سرگرفته میشود.
اسنادی از جلب اعضای حزب توده و یا افراد متهم به همکاری با آنها توسط حکومت وجود دارد؟
بله اسنادی از سال 1327 و 1328 در خصوص جلب افراد متهم به عضویت در حزب توده در منطقه سده با نام و بدون نام موجود است. البته در این میان بازار اتهامزنی و به درکردن رقبا با این بهانه هم گرم بوده است. دامنه موضوع به ادارات و به خصوص فرهنگ هم میکشد و معلمینی به تودهای بودن متهم و تعدادی به روستاهای اطراف تبعید میشوند و در مقابل افراد با نفوذ دیگری با این تبعیدها به مخالفت بر میخیزند.
اسنادی از فعالیت مجدد حزب توده در سده وجود دارد؟
بله مثلا سندی از سال ۱۳۲۹ با عنوان فعالیت حزب توده و بعضی از اشخاص در بین رعایای ماربین و سده حکایت از ادامه کارحزب میکند و گفتههای شفاهی هم بر وجود این فعالیتها تاکید دارد. اما مانند قبل شرایط برای آنها مهیا نیست و خیلی وقتها در مقابل آنها به خصوص ازجانب طرفداران حکومت تحرکاتی صورت گرفته و محدودیت هایی مثلا در آموزش و پرورش برای طرفداران ایجاد میشود. سندی از سال 1333 مبنی بر تشکیل جمعیت شاهپرست جاویدان در اصفهان، نجفآباد و سده وجود دارد که نشان از تحرکات سازماندهی شده طرفداران حکومت در مقابل احزاب و گروها دارد.
در بررسی اسناد مربوط به فعالیت احزاب در این مقطع زمانی از سده، جالبترین سندی که به آن برخوردید، چه سندی بود؟
سندی در دو صفحه با عنوان گزارشی در خصوص رفتن عدهای از اعضای حزب توده از اصفهان به سده به بهانه عزاداری روز عاشورا در محرم ۱۳۳۰ وجود دارد که از بسیاری از جهات جالب و تامل برانگیز است، از جمله اینکه برخی رویه ها و رفتارها در جامعه میتواند بستری برای فعالیتها و مقاصد گروهها قرار گیرد.
..................................
1-تقی فداکار فرزند شیخ محمّد انصار ترک همدانی، از فعالّان سیاسی و اجتماعی معاصر، در سال 1282ش درا صفهان متولّد شد. در نوجوانی تحت تأثیر افکار انقلابی برادرش باقرخان عراقی، به نهضت جنگل پیوست. پس از آن در یک شرکت تجاری روسی در ایران به کار پرداخت و در آنجا با زبان روسی آشنا شد. چندی بعد به استخدام اداره ثبت اصفهان درآمد و عاقبت حرفه وکالت را برگزید. او پس از شهریور 1320 با ایجاد ارتباط با کارگران کارخانجات نساجی اصفهان و به منظور انسجام بخشیدن جنبش کارگری و پیگیری مطالبات صنفی آنان، اتحادیه کارگران اصفهان را تأسیس کرد.
وی در سال 1322ش در انتخابات مجلس شورای ملّی شرکت کرد و به عنوان نماینده اصفهان به مجلس رفت. در سال 1327ش و به دنبال ترور شاه دستگیر و زندانی شد. امّا با پا درمیانی دکتر مصدّق آزاد شد. در سال 1331ش به اصفهان بازگشت و به فعّالیّت های سیاسی خود ادامه داد. پس از کودتای 28 مرداد 1332 و سرنگونی دولت دکتر مصدّق، او نیز تحت تعقیب قرار گرفت. او پس از آن از فعّالیّت های سیاسی گناره گرفت و به کار وکالت و سرکشی به مزرعه خود مشغول شد. گفته می شود مأموران امنیتی رژیم پهلوی بر علیه او مشغول برنامهریزی بودند و در بامداد 6 خرداد 1350ش تقی فداکار توسّط اتومبیل نزدیک مزرعه خود زیر گرفته شد و کشته شد( اعلام اصفهان ج2).
2- شاهین، محمدعلی، هزارسال خمینی شهر، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1396، صفحه 351.
3-حزب دموکرات ایران در تاریخ ۹ تیر ۱۳۲۴ به دستور نخستوزیر وقت احمد قوام (قوامالسلطنه) و در پی یک نطق رادیویی تأسیس شد. هیئت مؤسسِ حزب، ۲۹ تیر ماه تشکیل جلسه داده و مظفر فیروز، را به معاونت رهبر کل حزب منصوب کرده و در کنار او احمد آرامش را که تعدیلکننده گرایش به شوروی بود عنوان دبیرکلی انتخاب کرد. از جمله اعضای این حزب میتوان به افرادی چون حسن ارسنجانی، داریوش فروهر اشاره کرد که در این میان حسن ارسنجانی تا مقام وزارت پیش رفت و از صحنه گردانان اصلاحات ارضی در دولت علی امینی گردید. قوام هدف خود را تشکیل حزب را وحدت طبقات مختلف به ویژه آزادیخواهان و رشد دموکراسی اعلام کرد. حزب دموکرات دارای برنامه گسترده و آییننامهای در چهارده ماده و مرامنامهای تفصیلی در یازده ماده بود. در مرامنامه حزب، تساوی حقوق زن و مرد و حق شرکت زنان در انتخابات، ریشهکن کردن بیکاری، ساختن درمانگاه و مدارس و طرح آبیاری روستاها آمده بود. قوام با تشکیل حزب پایگاه خود را در رأس دولت مستحکمتر کرد. حزب توانست با برنامه سازمان یافته در برابر شاه و دربار به مقابله بپردازد. حزب دموکرات عموماً به عنوان یک حزب فرد ساخته و وابسته به دولت شناخته شد و به او حزب قوام میگفتند. اعضا کادر مرکزی آن مانند:ملک الشعراء بهار، منوچهر اقبال، مظفر بقایی و … با وجود توانمندی لازم با یکدیگر سازکار نبوده و در برخی از موارد هم در تضاد قرار میگرفتند؛ و مجموعه دارای ایدئولوژی واحدی نبود. بیشتر افراد عضو به طمع گرفتن پست و برخی دیگر هم برای مقابله با حزب توده عضویت یافته بودند.
4-شاهین، محمدعلی، هزارسال خمینیشهر، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1396، صفحات 208 و 225.
5-حسن ناصری رهبری حزب توده را در سده بر عهده داشت وی چند سال بعد به تهران رفت. ناصری استاد مقنی و کارشناس املاک و زمینهای کشاورزی بود و به همین دلیل به استخدام دولت درآمد و توجه ملاکان از جمله امیر بیرجند پدر اسدالله علم را جلب کرد و در ادامه با علم از مهمترین چهرههای سیاسی دوران محمدرضاشاه پهلوی دوست شد. او در سالهای بعد در بسیاری از وقایع عمرانی و سیاسی شهر از جمله انتخابات دخیل بود. حاج حسن ناصری در دهه 1350 دارفانی را وداع گفت و در قبرستان ورنوسفادران به خاک سپرده شد.
6- علی ایران نژاد (1326-1275) مشهور به حاج علی مقنی کنشگر عمرانی و سیاسی اطلاعات بیشتر از کتاب شاهین محمدعلی، پیمانی لیلا، راویان ماربین، جلد اول، اصفهان، گفتمان اندیشه 1398، ص 88.