از کمان حلاجی تا چرخ کلاف کنی

نقل از راویان ماربین جلد دوم، محمدعلی شاهین

پیشینه ریسندگی در سده 

راویان: رضا شاهین( 1373-1303)، امیرآقا نوری متولد 1315، بیگم ‏آقابابایی متولد 1317 عبدالعلی شاهین متولد 1337، ولی ‏الله شاهین متولد 1344.

اشاره: از مشاغل رایج در سده تبدیل پشم به نخ بود. قبل از ورود دستگاه‏ های حلاجی فرایند تولید نخ از پشم در سده توسط دست و در خانه ‏ها صورت ‏می‏گرفت. در دهه ‏های بعد دستگاه حلاجی وارد شد و مدتی بعد از آن دستگاه‏ های ریسندگی رواج یافت. در جهت آشنایی با تاریخ اقتصادی و اجتماعی منطقه که روزگاری پشم‏ریسی در آن نقش داشته و بسیاری از مناسبات، خوشی‏ها و ناخوشی‏ های ساکنین را رقم زده متن پیش‏رو با استفاده از گفتگوهایی که با مطلعین و شاغلین این حرفه انجام گرفته تنظیم شده است.

ماده اولیه تولید نخ پشم است این پشم ‏ها از کجا تامین ‏می‏شد؟

پشم از گله ‏داران داخلی و در دوران‏هایی هم از وارد کنندگان پشم از خارج خریداری می‏شد 

پشم از اولین گام تا تولید محصول نهایی چه فرآیندی را طی می‏کرد؟

گوسفندان در آب شستشو داده شده و پشم توسط پشم ‏چین از گوسفند چیده ‏می‏شد. البته  پشم پوست گوسفندان ذبح شده هم از آن جدا‏ می‏گردید که به این کار کُلایی‏کنی ‏می‏گفتند. بعد از جمع شدن پشم‏ ها آنها فروخته می‏شد. پشم براساس رنگ توسط پشم جورکن‏ ها از هم جدا ‏می‏گردید. 

درمرحله بعد پشم‏ها توسط کمان زده ‏می‏شد این مرحله در انحصار مردها بود و به حلاجی معروف بود و شاغلین آنرا حلاج ‏می‏نامیدند. ابزار حلاج‏ها کمان حلاجی بود. آنها با کوبیدن کمانچه به زه که در درون پشم‏ها قرار داشت آنها را رشته رشته ‏می‏کردند. پشم‏های حلاجی شده توسط خانم‏ها با چرخ ‏های خاص به نخ(دوشکی) تبدیل ‏می‏گردید. دوشکی ‏ها توسط چرخ کلاف‏کنی به شکل کلاف در می‏آمد و یا با دست به شکل گولی تبدیل ‏می‏شد که به آن( خامه) ‏می‏گفتند. خامه ‏ها در گونی ‏های بزرگ بسته بندی ‏می‏گردید و هر بسته را یک (عدل )‏می‏گفتند .این خامه‏ ها به مشتری‏ها فروخته ‏می‏شد.

بنابراین در روند تولید نخ به روش سنتی مشاغل متعددی در‏گیر بودند؟

بله و شامل پشم‏چین، کُلایی‏کن پشم ‏فروش، پشم‏جور‏کن، حلاج، پشم‏ریس، کلاف‏کن، گولی‏پیچ، خامه‏فروش، گاریچی، حمال، دلالان و واسطه‏ها می‏شدند.

این مشاغل خاص آقایان بود و یا خانم‏ها هم در آن دخالت داشتند.؟

برخی از این کارها توسط زنان و برخی به وسیله مردان انجام ‏می‏گرفت. در راس همه این‏ها یک کار‏فرما و تاجر بود که با خرید پشم از پشم‏ فروش و پیگیری مراحل آن از جور‏کردن تا کلاف شدن در نهایت محصول را ‏می‏فروخت .

برای انجام این مراحل کارگاه و کارخانه خاصی وجود داشت؟

محل متمرکزی تحت عنوان کارگاه و یا کارخانه وجود نداشت و کار عمدتا در خانه‏ ها انجام می‏شد. حلاجی گاه در بخشی از خانه کارفرما دایر بود. پشم ریسی و کلاف کردن توسط زنان در محل زندگی خودشان انجام ‏می‏گرفت.

آنطور که مشخص شد محصول نهایی کلاف و یا خامه بود، مشتری این خامه ‏ها چه کسانی بودند؟

این محصول را عمدتا بافندگان قالی می‏خریدند.

قالی بافان سدهی؟

میزان خیلی کمی‏ از نخ‏ها در سده مصرف می‏شد وعمده آن به شهرهای دیگر که در قالی بافی فعال بودند فروخته می‏شد.

چه شهرها و روستاهایی مشتری خامه سده بودند؟

تقریبا از سراسر کشور و بیشتر از شهرها و روستاهای چهارمحال بختیاری از جمله سامان و چالشتر، شهر کاشان و روستاهای آن، میمه، جوشقان، استان فارس و شهرهای آن مثل آباده و حتی تبریزو روستاهای آن.

مکان خاصی برای فروش خامه به مشتری‏ها در سده وجود داشت؟

چند مغازه در بازار ورنوسفادران به ویژه سرای قنادی‏ها خامه ‏ها را به مشتری‏ها ‏می‏فروختند ولی بسیاری از خریداران به خانه تولید کننده که ‏می‏شناختند مراجعه ‏می‏کردند. بعضی فروشندگان بزرگ در منزل خود قسمتی به نام خلوت داشتند که مشتریان خود را که از شهرهای دیگر بودند پذیرایی و اسکان ‏می‏دادند. در مواقعی هم دلالان مشتری را شناسایی کرده و به مغازه و یا خانه فروشنده ‏می‏بردند و معامله را به سرانجام ‏می‏رساندند. 

اولین تحول از گذر از تولید سنتی به استفاده از دستگاه در تولید خامه چگونه به وجودآمد؟

در سال 1326 یک شرکت سهامی‏ با عنوان (ریسندگی و برق سده) ثبت شد و یک کارگاه حلاجی در کوچه‏ بسته ورنوسفادران دایر شد. این دستگاه‏ پشم ‏ها را حلاجی ‏می‏کرد و جانشین مرحله حلاجی با کمان شد ولی باز هم پشم‏ ها برای ریسیده شدن توسط چرخ ریسی‏ های خانگی انجام ‏می‏شد.

در دهه 1340 یک شرکت تعاونی توسط عده‏ای از فعالان تبدیل پشم به نخ تاسیس شد. شرکت یک کارخانه ریسندگی خریداری و در یکی از کوچه های خیابان امیرکبیر نصب کرد. در سال‏های بعد کارخانه ‏های ریسندگی متعددی اغلب در منطقه کوه کوچک دایر و این شغل وارد مرحله جدیدی شد و از آن پس فراز و نشیب‏های زیادی را طی کرد.