بیشتر نویسندگان بر این باورند که این ناحیه پیش از اسلام، به ویژه در دوران ساسانیان، مرکز گرد آمدن سپاهیان مناطق جنوبی و جنوب غرب ایران مثل کرمان، فارس، خوزستان و سیستان بوده است. این سپاهیان در این منطقه جمع شده و سپس به سوی محل نبرد می رفتند. به همین دلیل آنجا را «اسپهان» می گفتند. این نام به صورت ساسانی «سپانه» یعنی سپاهان نگاشته شده و معنی آن، جای لشکریان است. پس از اسلام این کلمه عربی گردید و «اصفهان» خوانده شد. این نوشته ها بیانگر این است که اصفهان پیش از اسلام یعنی حدود قرن ششم میلادی تقریبا مکانی نظامی بوده است.
جستجوی نام منطقه در متون قدیمی
ابن حوقل:
اصل نام اصفهان «سپاهان» است و به معنی لشگر زیرا که سپاه عجم (ایرانیان) در وقت بیکاری آنجا جمع بودند.
حمزه اصفهانی:
کلمه اصفهان مشتق از سپاه و معرب شده آن است.
یاقوت حموی، مورخ قرن هفتم:
اصفهان یا اسپهان از کلمه اسباه است که به معنی سپاه و اسب میباشد.
ابراهیم پورداوود: بطلمیوس، جغرافیانگار سده دوم میلادی نام این شهر را «اسپدان» نگاشته است.
هرتسفلد:
اصفهان نام بلوکی از ولایت پریت کان و نام شهر «گبی» بوده است. گبی بعدها «گی» و سپس عربی شد و به «جی» تبدیل یافت.
نویسنده کتاب حدودالعالم:
«سپاهان شهری عظیم است و آن دو شهر است: یکی را جهودان خوانند و یکی را شهرستان».
مفضل سعدبن حسین مافروخی، نویسنده کتاب محاسن اصفهان:
... و همچنین گفتهاند که اصل لفظ نام اصفهان، اسفاهان بود... مردم میگفتند اسفاهان، یعنی لشکر، تداول کلام، عوام اصفهان را بدان نام نهاد.
ابن اثیر در کتاب اللباب:
اصفهان به کسر اول یا فتح آن شهر بلاد جبال است و آن را از آن جهت اصفهان گفتهاند که معرب سپاهان است و سپاه به معنی لشکر و هان علامت جمع است و اینجا محل تجمع سپاه اکاسره بوده است.
محمد حسین بن خلف تبریزی:
اصباهان، معرب اسپاهان است و آن شهری است مشهور در عراق و نام مقامی است از جمله دوازده مقام موسیقی و آن را اصفهانک نیز خوانند.