نقل از راویان ماربین جلد دوم، محمدعلی شاهین
پیشینه ریسندگی در سده
راویان: رضا شاهین( 1373-1303)، امیرآقا نوری متولد 1315، بیگم آقابابایی متولد 1317 عبدالعلی شاهین متولد 1337، ولی الله شاهین متولد 1344.
اشاره: از مشاغل رایج در سده تبدیل پشم به نخ بود. قبل از ورود دستگاه های حلاجی فرایند تولید نخ از پشم در سده توسط دست و در خانه ها صورت می گرفت. در دهه های بعد دستگاه حلاجی وارد شد و مدتی بعد از آن دستگاه های ریسندگی رواج یافت. در جهت آشنایی با تاریخ اقتصادی و اجتماعی منطقه که روزگاری پشم ریسی در آن نقش داشته و بسیاری از مناسبات، خوشی ها و ناخوشی های ساکنین را رقم زده متن پیشرو با استفاده از گفتگوهایی که با مطلعین و شاغلین این حرفه انجام گرفته، تنظیم شده است.
ماده اولیه تولید نخ پشم است این پشم ها از کجا تامین می شد؟
پشم از گله داران داخلی و در دوران هایی هم از وارد کنندگان پشم از خارج خریداری می شد
پشم از اولین گام تا تولید محصول نهایی چه فرآیندی را طی می کرد؟
گوسفندان در آب شستشو داده شده و پشم توسط پشم چین از گوسفند چیده می شد. البته پشم پوست گوسفندان ذبح شده هم از آن جدا می گردید که به این کار کُلایی کنی می گفتند. بعد از جمع شدن پشم ها آنها فروخته می شد. پشم ها براساس رنگ توسط پشم جورکن ها از هم جدا می گردید.
درمرحله بعد پشم ها توسط کمان زده می شد. این مرحله با عنوان حلاجی در انحصار مردها بود. شاغلین آنرا حلاج می نامیدند. ابزار حلاج ها کمان حلاجی بود. آنها با کوبیدن کمانچه به زه که در درون پشم ها قرار داشت آنها را رشته رشته می کردند. پشم های حلاجی شده توسط خانم ها با چرخ های خاص به نخ(دوشکی) تبدیل می گردید. دوشکی ها توسط چرخ کلافکنی به شکل کلاف در می آمد و یا با دست به شکل گولی تبدیل میشد که به آن( خامه) می گفتند. خامه ها در گونی های بزرگ بسته بندی می گردید و هر بسته را یک (عدل )می گفتند .این خامه ها به مشتری ها فروخته می شد.
بنابراین در روند تولید نخ به روش سنتی مشاغل متعددی درگیر بودند؟
بله و شامل پشم چین، کُلایی کن، پشم فروش، پشم جورکن، حلاج، پشم ریس، کلافکن، گولی پیچ، خامه فروش، گاریچی، حمال، دلالان و واسطه ها می شدند.
این مشاغل خاص آقایان بود و یا خانم ها هم در آن دخالت داشتند.؟
برخی از این کارها توسط زنان و برخی به وسیله مردان انجام می گرفت. در راس همه اینها یک کارفرما و تاجر بود که با خرید پشم از پشم فروش و پیگیری مراحل آن از جورکردن تا کلاف شدن در نهایت محصول را می فروخت .
برای انجام این مراحل کارگاه و کارخانه خاصی وجود داشت؟
محل متمرکزی تحت عنوان کارگاه و یا کارخانه وجود نداشت و کار در خانه ها انجام می شد. حلاجی گاه در بخشی از خانه کارفرما دایر بود. پشم ریسی و کلاف کردن توسط زنان در محل زندگی خودشان انجام می گرفت.
آنطور که مشخص شد محصول نهایی کلاف و یا خامه بود، مشتری این خامه ها چه کسانی بودند؟
این محصول را بیشتر بافندگان قالی می خریدند.
قالی بافان سدهی؟
میزان خیلی کمی از نخ ها در سده مصرف می شد وعمده آن به شهرهای دیگر که در قالی بافی فعال بودند فروخته می شد.
چه شهرها و روستاهایی مشتری خامه سده بودند؟
تقریبا از سراسر کشور و بیشتر از شهرها و روستاهای چهارمحال بختیاری از جمله سامان و چالشتر، شهر کاشان و روستاهای آن، میمه، جوشقان، استان فارس و شهرهای آن مثل آباده و حتی تبریزو روستاهای آن.
مکان خاصی برای فروش خامه به مشتری ها در سده وجود داشت؟
چند مغازه در بازار ورنوسفادران به ویژه سرای قنادی ها خامه ها را به مشتری ها می فروختند ولی بسیاری از خریداران به خانه تولید کننده که می شناختند مراجعه می کردند. بعضی فروشندگان بزرگ در منزل خود قسمتی به نام خلوت داشتند که مشتریان خود را که از شهرهای دیگر بودند پذیرایی و اسکان میدادند. در مواقعی هم دلالان مشتری را شناسایی کرده و به مغازه و یا خانه فروشنده می بردند و معامله را به سرانجام می رساندند.
اولین تحول از گذر از تولید سنتی به استفاده از دستگاه در تولید خامه چگونه به وجود آمد؟
در سال 1326 یک شرکت سهامی با عنوان (ریسندگی و برق سده) ثبت شد و یک کارگاه حلاجی در کوچه بسته ورنوسفادران دایر شد. این دستگاه پشم ها را حلاجی می کرد و جانشین مرحله حلاجی با کمان شد ولی باز هم پشم ها برای ریسیده شدن توسط چرخ ریسی های خانگی انجام می شد.
در دهه 1340 یک شرکت تعاونی توسط عده ای از فعالان تبدیل پشم به نخ تاسیس شد. شرکت یک کارخانه ریسندگی خریداری و در یکی از کوچه های خیابان امیرکبیر نصب کرد. در سالهای بعد کارخانه های ریسندگی متعددی اغلب در منطقه کوه کوچک دایر و این شغل وارد مرحله جدیدی شد و از آن پس فراز و نشیب های زیادی را طی کرد.