نقل از کتاب راویان ماربین جلد سوم، نگارش محمدعلی شاهین
راویان:دکتر جواد میردامادی(1396-1314)
حسینعلی گلکار متولد 1315
کرامت الله عمادی متولد 1324
کریم هاشمیان متولد 1325.
اشاره: بر پایه نوشتههای کتاب تحقیقی زاینده رود از سرچشمه تا مرداب در بلوک ماربین مادی و جوی بدون حقابه وجود ندارد و تعداد نهرهای منشعب از رودخانه از گذشتههای دور تا کنون تغییری نیافته است. بلوک ماربین در کل دارای 7 رشته مادی مستقل و 3 رشته جوی حقابه دار است که سهام و قریهها و باغات آبخور آن در طومار شیخ بهایی ثبت است علاوه برمادیها حداقل تا دهه 1330 آبادیهای بزرگ ماربین هرکدام یک رشته قنات برای خود داشتند که آب آشامیدنی و کشاورزی برایشان به ارمغان میآورد و امروزه آثاری از آنها باقی نیست. رشته قناتهای آبادیها از درون و یا حاشیه مناطق دیگر عبور میکرد تا به مقصد برسد. حفظ و نگهداری این قناتها جنبه حیاتی برای اهالی داشته است در متن تنظیم شده براساس اسناد و روایات راویان تاریخ و سرنوشت قناتها در منطقه ماربین از شکوفایی تا مرگ مرور میشود.
سوال نخست این است که اصولا حفظ و نگهداری قناتها به عهده چه کسانی بوده است؟
مخارج لایروبی و نگهداری هر رشته قنات را مالکین زمینهای براساس میزان ماکیت زمین تحت نظارت کدخدای محل پرداخت میکردهاند.
همیشه مخارج را خود اهالی پرداخت میکردند؟
خیر در شرایط خاص مانند جنگ و سیل که قناتها آسیب جدی میدیدند اهالی دیگر قادر به ترمیم خسارات وارده نبودند. در چنین شرایطی حاکمان و والیان و سرمایه داران و حتی روحانیون وارد عمل میشدند. نمونه آن قنات فیروزشاهی است که گفته میشود به دستور فیروزشاه پس از حمله اسکندر شکل گرفت. ترمیم قناتها پس از حمله محمود افغان و دریافت کمک از متمولین اصفهان برای تعمیر قنات در ازای واگذاری مالکیت زمین در دوران قاجار در آدریان از نمونه های دیگر است.
حمایت مستقیم مثل پرداخت وام در کار نبوده است؟
پس از تشکیل بانک فلاحت طبیعی است که کشاورزان مرجعی برای دریافت کمک داشتهاند مثلا در سال 1317 خبری با عنوان تنقیه قنوات در روزنامه اخگر چاپ شدهاست در این خبر گفته شده: چون بعضی از قنوات سده در سیل اخیر خراب شده بود.بعضی از مالکین از بانک فلاحتی تقاضای وام نموده اند.1سندی از سال ۱۳۳۱ هم نشان میدهد اهالی سده جهت تعمیر و احیاء قنوات درخواست وام میکنند.
معمولا چه نهاد و یا مسوولی بر حفظ و نگهداری قناتها نظارت داشته است؟
زمانی که در روستاها نظام کدخدایی حاکم بوده این کار را آنها انجام میدادهاند. گاه مردم به دلیل کوتاهی کدخدا از وظیفه خود به مقامان بالادستی شکایت میبردند مثلا طبق سندی اهالی دستگرد سده از عملکرد کدخدا و خشک شدن قنات در سال
۱۳۱۹، شکایت میکنند.
احداث و لایروبی قنات را چه کسانی انجام میداده اند؟
افراد حرفه ای که مقنی نامیده میشدند به طور تخصصی وظیفه این کار را برعهده داشته اند. سطح تخصص بعضی از این مقنیها از دیگران بیشتر بوده و در نقش سرمقنی ظاهر و تعداد دیگری از مقنی ها زیر دست آنها کار میکرده اند
حوزه کاری مقنی ها منحصر به آبادیهای ماربین بوده است؟
خیر آنها به نقاط دیگر هم برای کار میرفتهاند مثلا پدر (نامی)2 مقنی بوده که در منطقه فریدن کار میکرده است.از مقنی های سرشناس میتوان به علی ایران نژاد و حاج حسن ناصری اشاره کرد.
احتمالا موضوع قناتها گاه محل اختلاف و درگیری میشده است اسناد و اخباری در تایید این موضوع وجود دارد؟
بله سندی مبنی بر درگیری محلی در لایروبی قنوات عاشق آباد از سال
۱۳۱۶ موجود است. همچنین طبق خبری در روزنامه اخگر در سال 1320 جمعی از کدخدایان و معتمدین سده مدعی میشوند که عطاءالملک دهش3 عدهای از اشرار قهدریجان را بسیج کرده تا قنات فیروزشاهی قصبه سده را پر کردند به این عنوان که چون قنات جدید حفر میکنیم باید قنات شما مسدود شود و این امر باعث خسارت ما شد.4
آثار بی توجه ای و افول قناتهای حوزه ماربین از چه سالی بروز میکند؟
توجه به مجموعه اسناد5 و اخبار و روایات نشان میدهد که از دهه 1330 و به خصوص دهه 1340 برخی اتفاقات و تغییر و تحولات رفته رفته به قناتها آسیب رسانده و یکی یکی آنها را می خشکاند.
عوامل مرگ تدریجی قناتهای ماربین روشن است؟
بله خشکسالی و حفر چاههای کشاورزی از عمده ترین این عوامل هستند
بهره وران در مقابل از دست رفتن قناتهای خود واکنشی نشان نمیداده اند؟
چرا، سندی میگوید
اهالی قریه بابوکان بدلیل لطمه به قنوات آنان از طریق حفر چاههای الکترو پمپ توسط شهرداری سده در سالهای ۱۳۳۱، ۱۳۳۲ و ۱۳۳۳شکایت کردهاند. همپنین سندی وجود دارد که حکایت از توسل اهالی سده به استانداری اصفهان در خصوص رسیدگی به وضعیت قناتها دارد. ولی یکی از گسترده ترین این اعتراضات را اهالی اندان انجام داده و کار به بازرسی شاهنشاهی میکشد اما طرف آنها گرفته نمیشود.6
..................
1-اخگر1372 31 شهریور 1317
2- نامی: متولد حدود 1267 خورشیدی. او در خاطرات خود مینویسد:«مش صفر پدرم اهل زاغ آباد بود و برای کندن قنات به فریدن میرفت و شبها در روستائی که ساکنانش ارمنی بودند، میخوابید.
3- دهش: فضلالله دهش (۱338 –۱240) ملقب به عطاالملک متولد اصفهان فرزند حاج محمدحسین شیرازی، تاجر، موسس اولین کارخانه نساجی اصفهان در سال ۱۳۰۰
تاسیس نخستین کارخانه برق اصفهان در دروازهدولت اصفهان، کوچه تلفنخانه در سال ۱۳۰۶
تدوین اولین قانون برق و کار در ایران.
تهیه نقشه مهندسی شهر اصفهان توسط عطاالملک.
کشاورزی در اراضی قهدریجان اصفهان.
4-اخگر شماره 1728بهمن 1320
5-اسناد از مرکز اسناد اصفهان و آرشيو ملی ايران.
6-به مطلب اندان در گذر زمان در جلد اول راویان ماربین مراجعه نمایید.