نقل از کتاب راویان ماربین جلد سوم، نگارش محمدعلی شاهین
راوی: اسماعیل جوهری.1
تاریخ مصاحبه: 1390
محور گفتگو: پیشینه حمل و نقل سده و همایونشهر از دهه 1330
اشاره: حمل و نقل بین سده و اصفهان با چهارپایان، درشکه، گاری، اتوبوسهای اولیه و ماشین های سواری انجام میگرفته است. به منظور ثبت تاریخ تغییر و تحول در این حوزه گفتگویی با یکی از پیشکسوتان انجام گرفته که جمع بندی آنرا میخوانید.
در زمانی که شما مسافر کشی را انتخاب کردید اتومبیلهای مسافرکش شهر چه ماشین های بودند؟
اولین سواری که به خدمت گرفته شد شورلت مدل 53 میلادی بود و سپس مدلهای 54 و 55 هم توسط مردم خریداری و در مسیر سده به اصفهان و بالعکس به کار گرفته شد و سپس بنز 180 وارد گردید و بعدا فیات که زمانی تاکسی درون شهر اصفهان بود. بعد از فیات پیکان در خدمت مسافرین قرار گرفت.2
مسیر درشکه ها2 از سده به اصفهان از طریق درمحکمه به جعفرآباد و رهنان بوده مسیر سواریها هم همین جاده بود؟
خیر سواری ها از طریق خیابان جنوبی یا سده که همان خیابان امام جنوبی فعلی است به خیابان امیرکبیر فعلی رفته و با رسیدن به دوراهی از طریق خیابان آتشگاه به صارمیه و نهایتا خیابان طالقانی رفته و در گاراژ سده متوقف میشدند. در سالهای بعد مسیر رهنان به خیابان شریف هم آماده شد و درنهایت خیابان کهندژ به صورت یک خیابان کم عرض احداث گردید که به مرور به بلوار کهندژ و یا شهید اشرفی تبدیل شد که مسیر اصلی فعلی میباشد.
اولین رانندگان خط سده اصفهان چه کسانی بودند؟
رمضان خان، اکبر یاوری معروف به حاج خان و ذبیح ا... خان و بنده و بعدا افرادی چون ثریا، سید تقی، از رانندگان پیشکسوت خط بودند. مرحوم باقلوا یکی ازاین رانندگان دراوایل دهه 1340 در حادثهای در جاده قم اصفهان تصادف کرد و خود و چند سرنشین آن کشته شدند. در آن زمان این تصادف از جمله حوادث نادر رانندگی بود که برای شهروندان همایونشهری اتفاق افتاده بود و سر و صدای وسیعی به پا کرد.
سالها نام گاراژ سده بر زبانها جاری بوده است این گاراژ کجا واقع شده و چه نقشی در جابجایی مسافر از سده به اصفهان داشته است؟
گاراژ سده در خیابان طالقانی اصفهان نزدیک چهارراه شمسآبادی فعلی واقع و نسبت به خیابان گودتر بود. کرایه این گاراژ در دهه 30 ماهی ده تومان بود ولی روزانه بیست تومان درآمد داشت. افرادی که برای کار به اصفهان میرفتند و یا شبگیر میشدند در اطاق های این گاراژ اقامت میکردند. در واقع این گاراژ خانه سدهی ها در اصفهان محسوب میشد.
ایستگاه سواریها در سده کجا بود؟
سواریها و مسافرین در میدان مرکزی شهر که به ایستگاه یا فلکه معروف بود و اکنون میدان امام نامیده میشود جمع میشدند. سواری ها معمولا در سطح شهر دوری میزدند و اگر مسافری بود سوار و در میدان ظرفیت خود را کامل میکردند.
رانندگان ماشین خود را کجا بنزین میکردند؟
پمپ بنزین در خیابان طالقانی در سال 1346 احداث شد.4 اطراف این منطقه و روبروی آن باغات از جمله باغات آلبالو قرار داشت و کارخانه یخ هم مقابل پمپ بنزین احداث گردید. بنزین در آن زمان لیتری شش ریال و کوپنی بود.
شنیده ایم که از سواریها عوارض گرفته میشد ایستگاه عوارضی کجا بود ؟
در مسیر عبور اتومبیل ها در خیابان امیرکبیر حدود هرستان در محلی که به شیرخدا معروف است شهرداری یک ایستگاه عوارضی دایر کرده بود که از خودروها عوارض میگرفت. یک دروازه هم در ابتدای خیابان امام شمالی از سمت میدان آزادی به درون شهر وجود داشته است که آنجا هم عوارض میگرفتند.
انتقال مسافر بین اصفهان و همایونشهر منحصر به این چند سواری بود؟
تا سالها بله ولی به تدریج مینیبوس هم به کار گرفته شد، ولی مسیر عبور آنها با سواریها فرق میکرد و ایستگاههای متفاوتی داشتند، شرکت اتوبوسرانی اصفهان هم در اوایل دهه 1350 اتوبوس بین اصفهان و همایونشهر دایر کرد که البته با فواصل زمانی طولانی و ایستگاههای متعدد از خیابان شمسآبادی به فلکه مرکزی میآمد و بلیط آن دو ریال بود. خودروی شخصی بسیار کم بود.
بار توسط چه وسایلی به اصفهان و شهرهای دیگر حمل و یا از خارج شهر به شهر آورده میشد ؟
به ترتیب اگر بخواهیم بگوییم شتر، الاغ، گاری و حتی دوچرخه و موتور و نوعی موتور بارکش که به سهپاچی معروف بود. یکی از سهپاچیها را فردی به نام علی مختاری داشت که به علی موتوری معروف بود.
ولی عمده حمل کالا توسط گاری هایي که یا توسط فرد به حرکت در می آمدند و یا گاری هایی که اسب داشتند صورت میگرفت. اسبها عصرها از گاری جدا و گاریها سر محل گذاشته و اسبها به اصطبل برده میشدند و گاری ها وسیله ای برای بازی کودکان بودند.4
فرهنگ وروابط خاصی بین مسافرین خط سده به اصفهان حاکم بود؟
بله رفتارهایی که کمکم به فرهنگ تبدیل شده بود وجود داشت که به آن اشاره میشود:
- معمولا جلوی ماشین به جای یک نفر دو نفر مسافر سوار میشدند و این بر خلاف نظر پاسگاه بود و دایم اصطکاک بین مسافر و راننده و پلیس ایجاد میکرد.
- مسافرین در حساب کردن کرایه با هم تعارف زیادی میکردند و هر کس سعی میکرد کرایه دیگری را حساب کند و اگر فرد سرشناسی سوار ماشین میشد کرایه بقیه را حساب میکرد.
- افراد معروف و سرشناس جلوی ماشین سوار میشدند و کرایه دو نفر را میدادند.
- خانمها به ندرت در بین مسافرین پیدا میشدند و اگر بودند معمولاً به گونهای سوار میشدند که با نامحرم تماس نداشته باشند و اصولا تنها به اصفهان نمیرفتند.
- وقتی پلیس در راه بود ماشینها برای هم چراغ میزدند که یعنی پلیس در راه وجود دارد.
- بین مردم برای راننده ها لطیفه ها و شوخی هایی مطرح بود از جمله می گفتند یکی از راننده ها یک بار در مسیر آتشگاه با شتری که وسط خیابان خوابیده بود برخورد میکند و در مقابل اعتراض مسافرها به شهرداری غر و لند میكند که چرا چنین دست اندازی وسط خیابان هست و درست نمیشود.
- برخی از مسافرین از راننده میخواستند که آنها را درب خانه پیاده کند و وقتی خانوادهای میخواست مثلا به امامزاده سید محمد یا زینبیه یا شاهرضا برود درب خانه راننده میرفت و با او هماهنگی میکرد و در واقع نقش تاکسی تلفنی هم داشتند.
- در سوار شدن به ماشین افراد با هم تعارف زیادی میکردند و عده ای حتما بایستی کنار شیشه بنشینند و برخی حالشان به هم میخورد.
- راننده ها اغلب نگران بودند که مسافرین به شدت درب های ماشین را به هم نزنند و قفل آن خراب نشود.
- سوار شدن به مینی بوس و اتوبوس واحد کلاس پایینی داشت و عدهای آنرا در شان خود و خانواده خویش نمیدانستند.
1-اسماعیل جوهری از پیشکسوتان خط سده میباشد که مدت چهل سال نماینده کل رانندگان شهر بوده است.
2- اسناد و گفته های شفاهی نشان میدهد پیش از در خدمت گرفتن سواریهای مذکور برای حمل مسافر بین سده و اصفهان چند دستگاه شبه اتوبوس که به ماشین کبریتی و جنگلی و کامانکار معروف بودند بین سده و اصفهان مسافر جابجا میکردهاند بر طبق سندی مجوز اتوبوسهای راه سده در سال1318 صادر شده است ( شناسه سند : ۲۹۳/۸۲۵۹۶ ). و در همان سال ایستگاه آنها در سده تغییر داده شده است ( شناسه سند: ۲۹۳/۷۸۲۵۹.). برطبق سند دیگری اهالی سده در سال ۱۳۲۵ به گرانی نرخ کرایه اتوبوس و اتومبیلهای سواری اعتراض کرده اند ( شناسه سند۲۹۳/۷۸۲۵۹).
3- اسنادی در مرکز اسناد اصفهان در رابطه با درشکههای سده از سالهای 1316 و 1317 وجود دارد که مربوط به
اختلاف بین مسافرین و درشکهچیها،.تعیین برنامه کار درشکهچیهای سده و دعوت درشکهداران سده به نجفآباد و قول مساعدت از سوی بخشدار و شهردار نجفآباد به آنها می باشد. این اسناد نشان میدهد درشکه در این سالها. وسیله اصلی رفت و آمد بین سده و اصفهان بوده است.
4- در سندی که در مرکز اسناد اصفهان نگهداری میشود قیمت نفت و هیزم در منطقه سده در سال ۱۳۱۶ آورده شده و در سند دیگری گزارش فروش نفت و فرآوردههای نفتی در منطقه سده از سال۱۳۳۰ تا ۱۳۳۷ آورده شده است که نشان از عرضه نفت و فرآوردههای آن در شعبه های فروش نفت پیش از دایر شدن پمپ بنزین دارد. برطبق اسناد دیگر از فروش این محصولات عوارض دریافت میشده است.
5- به مطلب روزگار گاری چی ها مراجعه شود.