کارخانه برق سده/ تاریخ شفاهی

نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین

چگونه سده روشن شد؟

راوی: مرتضی شیرازی 

تاریخ تولد: 1312

تاریخ مصاحبه: 21 مرداد 1398

مکان مصاحبه: کارگاه نجاری راوی

محورهای گفتگو: مشاهدات احداث کارخانه برق سده، ماشین کبریتی و احداث خیابان ورنوسفادران.

تاریخ راه اندازی کارخانه برق سده سال 1327 ذکر شده است و شما آنزمان 15 سالی سن داشته و ساکن محل ورنوسفادران بوده‏اید، احداث کارخانه را به خاطر دارید؟

بله من از نزدیک عملیات اجرایی کارخانه برق را شاهد بودم مکان احداث کارخانه همین مکانی است که حالا مخابرات امام شمالی می‏باشد. اینجا باغی بود که برای احداث کارخانه خریداری شد.

دولت کارخانه را احداث کرد؟

خیر کسانی مانند برادران طالبی، علی مقنی و آقاجان زمانی اهل زاغ ‏آباد و دیگران دنبال کار بودند و آنها شرکتی درست کردند و سهامش را فروختند و یک موتور آلمانی تولید برق خریدند.1

شرکتی که گفتید رییس هم داشت؟

بله ملک ‏محمد طالبی رییس شرکت بود

چه کسی به لحاظ فنی اداره کار را برعهده داشت؟

یک مهندس آلمانی بود که من خودم دیدم که زمین را کارگر‏ها می‏ کندند و او کابل‏ها را روی شانه‏ اش می‏گذاشت و می‏کشید و در مسیرهای کنده شده می‏خواباند. جالب اینکه از کارگرها یاد گرفته بود و مرتب یا علی یا علی می‏گفت.

مگر شبکه‏ ها زیر زمینی بود؟

بله، کنار پیاده روها زمین را می‏ کندند و کابل‏ها را داخل آن می‏خواباندند.

در محل ورنوسفادران؟

هر سه محل به فروشان و خوزان هم شبکه را بردند2

تیر برق هم در مسیرها نصب کردند؟

بله تیرهایی با چوب کبوده درست کردند و نصب کردند اما مدتی بعد حشرات آنها را خراب کردند و به جای آنها تیرهایی روسی قیر‏اندود نصب کردند.3

قبل از احداث این کارخانه در سده برق نبود؟

خیر ولی بعد آن موتورهای کوچک در حد روشنایی چند مکان مثلا در کوچه حکیم ‏ها آوردند.

به خاطر دارید چه تاریخی اولین چراغ‏های برق در سده روشن شدند؟

احتمالا تابستان 1327

کارخانه برق شبانه روز روشن بود؟

شب‏ ها چند ساعت روشن بود و بعد خاموش می‏شد. روزها هم معمولا برق بود.

بهای برق را چگونه حساب می‏کردند؟

مدتی پس‏ از وارد شدن برق به خانه ‏های سده، فردی به نام سید‏هادی نوربخش اهل گاردر کنتر‏نویس شد و صدور قبض‏ها را هم شهرداری به عهده گرفت.4

کارخانه توسعه هم یافت؟

مدتی بعد یک موتور دیگر آوردند و یک مکانیک هم به نام فرهنگ اهل قهوه ‏رخ (فرخ‏شهر) کارهای فنی کارخانه را می‏کرد.

قبل از احداث کارخانه برق معابر شهر تاریک بود؟

بهرحال برق نبود ولی بلدیه در معابر چراغ مرکبی می‏گذاشت که سو‏سوی می‏کردند، به همین دلیل مردم به آنها چراغ بلدیه می‏گفتند.5

چطوری برایمان شرح می‏دهید؟

یکی از کارگر‏های شهرداری که آن روزها بلدیه خوانده می‏شد دو چوب حدود یک و نیم متری داشت که دسته چراغ‏ها را داخل آنها می‏کرد و آنها را افقی در دو دستش نگه می‏داشت و حمل می‏کرد. به دیوار مناسبی سرگذرها و تلاقی کوچه ‏ها میخ ‏های سرکج برای آویزان کردن چراغ‏ها نصب شده بود .مامور بلدیه به هرکدام از این محل‏ها که می‏رسید، یکی از چراغ‏ها را از چوب خارج و روشن کرده و از میخ آویزان می‏نمود.

چه ساعتی از روز؟

غروب‏ها قبل از تاریکی آن‏ها را آویزان و فردا صبح جمع می‏کرد.

احداث کارخانه باید همزمان با ادامه خیابان ورنوسفادران باشد شما احداث ادامه این خیابان را به خاطر دارید؟

بله خیابان از ایستگاه (میدان مرکزی) تا نزدیک جوی گاردر کشیده شده بود و سال‏ها در همین مکان متوقف بود تا اینکه حاج علی ایران ‏نژاد 6 تصمیم به ادامه آن گرفت و خیابان به میدان آزاد فعلی رسید.

انگیزه مرحوم ایران نژاد از این کار چه بود؟

چنین شایع بود که به زنی که از محله ورنوسفادران برای سوار شدن به ماشن به دلیل نبودن خیابان ازکوچه پس کوچه ‏ها عبور می‏کرده بی احترامی‏ شده و خبرش به گوش آقای ایران‏نژاد می‏رسد و او تصمیم می‏گیرد خیابان نیمه ‏کاره را تمام کند و پس از این کار می‏گوید باید ماشین ‏ها اگر یک سرنشین هم داشته باشند تا ته خیابان ورنوسفادران بیایند.

مگر آنروزها خط سده اصفهان ماشین داشت؟

بله دو سه تا ماشین داشت که به آن‏ها ماشین کبریتی7 می‏گفتند. صندلی‏ های آن مانند نیمکت مدارس بود که در دو ردیف داخل ماشین نصب شده بودند و مسافرها روی آن می‏نشستند.

چند نفری ظرفیت داشت؟

هفت تا هشت نفر

ساخت کدام کشور بود؟

نمی‏دانم

اسامی ‏راننده‏هایش را می‏دانی؟

فراموش کرده ‏ام ولی فروشانی بودند.

شنیده‏ ام حاج ‏علی ایران ‏نژاد همزمان با شروع کار کارخانه برق فوت کردند شما تایید می‏کنید؟

بله ایشان مقارن با راه‏ اندازی کارخانه سکته کرد و جسدش به قم حمل و در ورودی صحن حصرت معصومه دفن شد. حاج شیخ‏ مهدی اشرفی و حاج ‏آقا‏حسین میردامادی8 از روحانیون سرشناس آن روزگار هم برای سخنرانی در مراسم وی به قم رفتند.

......................

1-فکر تاسیس کارخانه برق در سده به سال 1313 و پس از تاسیس بلدیه بر می‏گردد و با وجود تایید مدیران اصفهان برای احداث کارخانه برق سده این کار عملی نشد تا اینکه شرکت سهامی ‏ریسندگی و برق سده در 15 شهریور1326 با سرمایه دو میلیون ریال و در دو هزارسهم ثبت شد و کارخانه برق تاسیس گردید.

2-در کتاب. «فرهنگ جغرافیایی ایران» تالیف حسینعلی رزم ‌آرا آمده: مولد برق برای روشنایی قصبه(سده) درسنه 1327 احداث شده و تقریبا 5000 متر شبکه سیم ‏کشی دارد و مواقع روشنایی از شامگاه تا ساعت 12شب می‏باشد.

3-تیرهای سیمانی برق در چهار خیابان اصلی شهر در دهه 1330 توسط شرکت زیمنس نصب شد.

4-در سال‏های بعد یک موتور دیگر از شرکت زیمنس خریداری و به این کارخانه اضافه شد تا شرایط بهبود پیدا کند و عملا اداره کارخانه در دست شهرداری قرارگرفت. براساس اسناد کنتر‏نویسی و صدور قبض توسط شهرداری انجام می‏گرفت.

5- سندی با عنوان گزارشاتی درمورد روشنایی معابر محلات سده توسط چراغ‌های بلدیه از سال ‏‫۱۳۱۲.در‏ ‏‫۱۶ برگ در مرکز اسناد اصفهان موجود است و در سندی از سال۱۳۲۰ که در آن مرکز ‏به شماره ‏‫۹۷/۳۳۹/۲۵ نگهداری می‏شود هزینه نفت مصرفی چراغ‌های شهرداری سده آورده شده است.

5-علی ایران‏نژاد: به کتاب راویان جلد1 صفحه 88 مراجعه فرمایید.

‏6-این ماشین‏ها کامانکار هم نامیده می‏شدند و مقر اصلی آنها در محکمه بود و از همان مسیر به اصفهان می‏رفتند.

7- حاج آقا حسین میردامادی(1361-1283)

فرزند آیت ا... سید حسن میردامادی مدفون در آرامستان ورنوسفادران روحانی ساکن محله باولگان ورنوسفادران 

همسر، سیده علویّه فاطمه بیگم فرزند مرحوم سید ابوالحسن سیادت. کنشگر امورفرهنگی، اجتماعی و خدماتی ازجمله

بنای حسینیه و حمام محل و راه اندازی قرض ‏الحسنه سید الشهدا(ع).