نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
راویان: ابراهیم مولایی متولد 1304، سیدمجتبی لقمانی متولد 1306، غلامعلی یادگاری متولد 1307 و عباسعلی رضایی، متولد 1333.
اشاره: یکی از وقایع دهه 1310 تصویب قانون کشف حجاب توسط رضا شاه در ۱۷ دی ۱۳۱۴ بود. به موجب این قانون، زنان و دختران ایرانی از استفاده از چادر، روبنده و روسری منع شدند. ابلاغ این قانون به نقاط مختلف کشور از جمله سده مجموعه اتفاقاتی را سبب شد که در هر شهر و دیاری گوشه مهمی از تاریخ اجتماعی آن محل را تشکیل میدهد. این قانون در سال ۱۳۲۰ که رضاشاه ایران را ترک کرد سریعاً فراموش شد و وزارت فرهنگ حکم داد از ورود زنان بیحجاب به دانشگاه جلوگیری شود و معلمان زن مدرسهها و استادان زن دانشگاهها با حجاب به کلاس درس رفتند. این متن با مرور اسناد و گزارش ها از منطقه در باب این موضوع و گفته های شفاهی راویان، تدوین شده است تا بخش هایی از تاریخ منطقه را روشن سازد.
از چه زمانی اجرای قانون منع استفاده از حجاب در سده شروع شد؟
گزارشی ۱۲۴ برگی تحت عنوان سیر اجرای کشف حجاب در سده مربوط به سالهای ۱۳۱۴، ۱۳۱۵ و 1۱۳۱۶و جشنهای سال 1314 نشان میدهد این قانون از همان ابتدای تصویب برای اجرا به سده ابلاغ شده است.
اجرای قانون به عهده چه کسانی بوده است؟
ادارات مختلف و کدخداها موظف به اجرای آن بوده و در این میان بلدیه بیش از بقیه زیر ذره بین بوده است. امنیهها و مفتشها هم نقش برخورد با افراد و گزارش عملکردها را داشته اند.
برای تبلیغ کشف حجاب از چه رویه هایی استفاده میشد؟
برنامه هایی با عناوین و بهانه های مختلف مانند چایخوران و جشن نهضت بانوان در ادارات مختلف اجرا میشد که زنان باید بدون حجاب در آن شرکت کنند.
این برنامه ها در سده هم اجرا میشد؟
بله گزارشات و اخباری از برگزاری این مراسم توسط بلدیه و اداره فرهنگ و گاه کدخدایان وجود دارد. به فاصله یک ماه پس از دستور شاه در بهمن 1314 اولین مجلس جشن به دعوت متصدی بلدیه و مدیر دبستان سده در محل این دبستان تحت عنوان نهضت بانوان سده برگزار شد و با فاصله کمی برای برگزاری جشن دوم برنامه ریزی شد.2 همین نوع مراسم هم در اسفند ماه در اداره مالیه سده برگزار شد
در این جشن ها از چه کسانی دعوت میشد و چه هدفی را دنبال میکرد؟
این جشنها تحت عنوان نهضت بانوان سده تدارک دیده میشد و از مدیران ادارات و کارکنان و معتمدین و سرشناسان محل دعوت میگردید تا به اتفاق همسر و بدون حجاب در آن شرکت کنند که به معنی اجرا شدن فرمان شاه بود.
و مجریان به اهداف خود می رسند؟
این رویه نه از روی اعتقاد قلبی بلکه تحت فشار مقامات بالا دستی و نظامیبود و دعوت شدگان هم به هر طریق ممکن از زیر بار آن شانه خالی میکردند. توجه به متن سند مربوط به 6 فروردین 1315 تحت عنوان پیگیری گزارش(راپرت) در مورد اجرا نشدن کشف حجاب در سده از طرف اداره کل شهربانی اصفهان، شرایط را تا حدی برای ما روشن میکند در این سندآمده است:
ریاست دایره آگاهی- با اعاده عین مرومه محرمانه نمره 14927 حکومت متضمن راپورت واصله از سده حسبالامر اینجانب برای بازجویی در اطراف راپورت مذکور به سده رفته و بازجویی های محرمانه نموده برای کشف حجاب سه مجلس دعوت از طرف مدرسه دولتی و بلدیه و مالیه محل به عمل آمده که عدهای از اهالی با خانمهای خود در آن مجلس حضور به هم رسانیده و چند مجلس خصوصی دیگر نیز برحسب دعوت کدخدایان انجام گرفته و بعدًا غیر از خانمهای مأمورین ادارات، زنهای سده کما فیالسابق با حجاب در معابر عبور میکنند. چنانچه به همین طریق مشاهده نمودم. ولی در نظر دارند که به وسیله مأمورین امنیه با التزام از حمامیها و غیره قضیه را عملی کنند. از این روی کشف حجابی نیست که رییس بلدیه سده موفق به رؤیت زنها بشود. از طرفی مومیالیه دارای خانواده و اولاد میباشد که آنها نیز در سده ساکن و با داشتن عایله و وضعیت محلی سده اقدام به اینگونه عملیات به نظر مستبعد میآید. شخصی هم که در راپورت به مشارالیها اشاره شده کلفت منزل متصدی بلدیه است، بنا به مراتب معروضه و تحقیقاتی که محرمانه به عمل آمد راپورت مذکور بیاساس و ممکن است در اثر عدم رضایتی که راپورت دهنده از متصدی بلدیه داشته یا تحریک دیگران که ناراضی هستند مبادرت به تقدیم این راپورت نموده که توجه اولیای امور را جلب نموده باشد.3
بنابراین جشن های نهضت بانوان مقامات استانی را راضی نکرده و چشم به روشهای دیگر دوختند، درست است؟
بله در 26 اردیبهشت1315 وزارت داخله به شهرداری سده در خصوص پیشرفت نداشتن نهضت نسوان نامهای مینویسد و خواهان استفاده از روشهای دیگر میشود متن این نامه چنین است:
شهرداری سده- بر طبق اطلاعاتی که رسیده است، مسیله نهضت نسوان در آنجا جریانی نداشته و به همان حال بطیی باقی مانده است که فوق العاده از شما و سایرین تعجب دارم. لازم است به محض ورود این مراسله کمیسیونی مرکب از نمایندگان انجمن شهرداری و کدخدایان مهم با حضور آقای فرمانده گروهان امنیه اصفهان تشکیل داده و با مساعدت آنها اقدامینمایید که هر چه زودتر موضوع عملی گردد و این موضوع را هم باید در نظر داشت که عدم پیشرفت کار مربوط به کدخدایان و متنفذین محلی خواهد بود که بر طبق صلاح آنها خاتمه پیدا نخواهد کرد.4
پاسخ شهرداری به این نامه چیست؟
چند روز بعد شهرداری سده در تاریخ 31 اردیبهشت 1315 چنین پاسخ میدهد: اداره حکومتی اصفهان در مضافات- با نهایت احترام عطف به مرقومه نمره 3027، به طوری که خاطر مبارک مستحضر است شهرداری سده در مسیله نهضت بانوان کمال سعی و کوشش را با منتهای دقت و متانت و نزاکت انجام وظیفه نموده مجالسهایی متعدد در دبستان دولتی در شهرداری در منزل شخصی در منزل بعضی از کدخدایان محلات تشکیل، در بعضی از مجالس تعداد مدعوین زن و مرد متجاوز از سیصد نفر از طبقات مختلف بوده و در جشنهای خطابههایی از طرف شهرداری و غیره سروده شده و اهالی را تشویق و ترغیب نموده، بدون اینکه کوچکترین کمکی از طرف متنفذین محلی به عمل آمده باشد شهرداری توانسته یک عده از این جماعت دور از تمدن را به شاهراه ترقی و تمدن از راه تشویق آشنا سازد. آنهم به فاصله کمی به واسطه همراه نبودن متنفذین محل به قهقراء برگشته که تحت معروضه نمره 40-21/1/15 به عرض رسانید و تقاضای کمک از امنیه نموده، امنیه محل هم به واسطه قلت افراد بیشتر از یک نفر نتوانسته کمک نماید. باز شهرداری با نداشتن هیچگونه وسایل به کمک امنیه محل توانسته است از زنهای باحجاب در حمامها و مطبها و یک قسمت از محلهای خوزان و فروشان جدًا جلوگیری نماید و این مسیله چند روز است تحت عمل است و آنچه تصور میرود شهرداری غیر از این گونه اقدامات وظایفی نداشته که انجام دهد مگر آنکه دستور ثانوی بفرمایند.5
آنچه ارایه شد نشان میدهد حکومت ابتدا سعی کرده از راه تبلیغ و تشویق کار را پیش ببرد ولی در ادامه مجبور به اتخاذ روش های اجباری و محدود کننده شده است، اسنادی در تایید این نطر وجود دارد؟
بله مثلا سندی از سال 1315 با عنوان اجرای نهضت بانوان در سده و قراء مجاور از راه تشویق اهالی موجود است و در همان سال هم سندی با عنوان ملزم نمودن حمامیهای سده در خصوص جلوگیری از ورود زنان باحجاب نشان از موثر نبودن روشهای تبلیغی و رو آوردن به فشار و محدود سازی دارد. در سال 1316 هم همین رویه ادامه دارد و منجر به التزام از معتمدین محلات سده در اجرای کشف حجاب میشود که سندآن در دو برگ وجود دارد. اسناد نشان می دهد در سال 1317 هم از ورود زنان با حجاب به گرمابه در سده جلوگیری میشده است.6
و این روشها جواب میدهد؟
گفتههای شاهدان و نقل خاطرات و مجموعه اسناد رسمی نشان از شکست این سیاست در سده و استقبال نکردن عموم از آن دارد.7 گزارشی از اقدامات شهرداری سده در اجرای کشف حجاب و عدم استقبال اهالی از آن در دو سال ۱۳۱۶ و ۱۳۱۷.تنظیم شده و در گزارشی دوازده صفحه ای مربوط به سال ۱۳۱۷ از مشکلات در اجرای کشف حجاب در منطقه سده صحبت شده است و 11 صفحه گزارش از عدم اجرای موثر قانون کشف حجاب در سده در سال ۱۳۱۸ تنظیم شده است که همه نشانه از نارضایتی حکومت در پیشبرد این طرح دارد.8
................................
1و 6 و 8- اسناد مرتبط با کشف حجاب سده در مرکز اسناد اصفهان.
2-روزنامه اخگر اصفهان شماره های 1116 و1117.
3-وزارت داخله، اداره کل شهربانی اصفهان، سواد راپورت محرمانه آگاهی، نمره 185.
4- منبع: وزارت داخله، حکومت اصفهان، نمره 3027، تاریخ 26/2/1315.
5- وزارت داخله، اداره حکومت اصفهان، دایره شهرداری سده، نمره 172، تاریخ 31/2/1315.
7-گفتگو با شاهدان.