نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
راوی: سیدمهدی جعفریان
ولادت: 1335
نام پدر: سید عبدالعلی
محل سکونت: خمینی شهر
تاریخ مصاحبه: 14 شهریور 1398
مکان مصاحبه: خانه مجر
محورهای گفتگو: مکتبخانه و مکتبداری
مکتبداری سالها نقش اصلی را در آموزش و پرورش فرزندان ماربین و سده تا استقرار مدارس نوین1 بر عهده داشته است. ازآنجا که مرحوم پدرتان مکتبدار بوده است، اطلاعات شما میتواند بخشی از پیشینه مکتبداری منطقه را روشن کند. ابتدا پدر خودتان را معرفی میفرمایید؟
پدرم سید عبدالعلی جعفریان ورنوسفادرانی نام داشته و به آقا سیدعلی معروف بوده است.
پدرتان در کجا مکتبخانه داری میکرده است ؟
در تکیه زاغ آباد و گارسله2 و در نهایت در منزل مسکونی اش در کوچه بهارستان باولگان ورنوسفادران سده.
مالک مکتبخانه خودش بوده و یا شریکی هم داشته است؟
شریک داشته، در ابتدا با فردی به نام آقاجمال خواجوی شریک بوده که او پس از مدتی از پدر جدا میشود و خودش مکتب خانهای نزدیک امامزاده سید ابراهیم باولگان 3راه میاندازد. بعد از جدایی ایشان پدر شریک دیگری میگیرد که سیدهاشم شمسی نژاد بوده است او هم پس از مدتی مکتبخانه را رها و منشی مرحوم علوی که دفترخانهای درمحله باولگان داشت میشود.
چرا پدرتان مکتبخانه اش را از یک مکان به یک محل دیگر منتقل میکرده و مکان ثابت نداشته است؟
وقتی مدارس نوین در شهر مستقر میشود برای مکتبداران محدودیتهایی اعمال میگردد4 و آنها مجبور به تغییراتی در کار خود میشدهاند. مثلا در تکیه گارسله و زاغآباد مدرسه دایر میشود و به همین دلیل هم تعداد دانش آموزانش کم شده و در سالهای آخر آن تعداد کم را در خانه تعلیم میداده است.
ایشان تا چه سالی فعال بودند؟
سال 1329
مدرکی از دوران فعالیت ایشان باقی مانده است؟
بله دفتری هست که در آن اسامی دانش آموزان، حضور و غیاب ، هزینه های پرداختی و نمرات ثبت کرده است.
شهریه ای هم از دانش آموزان دریافت میکرده است؟
بر اساس آنچه در دفتر مذکور ثبت شده است دانش آموزان شهریه میداده اند اما ظاهرا سختگیری در کارنبوده است و هرکس هرچه میتوانسته چه نقد و چه اجناس میپرداخته است جلوی بعضی اسامی هم عبارت پیش مزد مثلا 10 ریال ثبت شده است. جالب اینکه جلوی بعضی اسامی عبارت (خارج شد شهریه بدهکار است) آمده است. یعنی اینکه دانشآموز ترک تحصیل میکرده در حالی که شهریه بدهکار بوده است.
نمونه هایی از آنها را ذکر میکنید؟
مثلا جلوی اسم دانش آموزی نوشته در تاریخ 13 محرم با بدهی چهل ریال خارج شد و یا جلوی اسم دیگری نوشته در تاریخ 12 محرم با بدهی 10 ریال خارج شده است و در سال دیگری جلوی یک نفر نوشته با بدهی چهار ماه شهریه خارج شد. گاه نیز دلیل نیامدن به مکتبخانه را به دلیل مطالبه شهریه ذکر کرده که میتواند ترک تحصیل به دلیل ناتوانی مالی باشد.گاه هم جلوی اسمی عبارت(ندارد) آمده است.
بعضی شهریه های ثبت شده در دفتر پدرتان را ذکر میکنید؟
بله بعضی پول نقد است و برخی اجناسی مانند نان، چای، آرد، قند، نبات، روغن، ماست، پارچه، گوشت و جگر. ظاهرا هرکسی هر چه تولید میکرده و یا میفروخته میآورده است چون تا دهه1340 معاملات از طریق تبادل کالا با کالا رایج بوده است.
شهریه ها در چه حدی بوده است؟
از کل شهریه سالانه خبری ندارم اما در آخرین سال فعالیت پدر یعنی سال 1329 مبالغ دریافتی از فروردین تا آخر مرداد به ترتیب20،30،40،20،20 و50 ریال درجلوی نام یک نفر که شهریه مرتب پرداخت میکرده ثبت شده است.
به غیر از شهریه و ثبت نام و ترک تحصیل و نمره چه چیز دیگری در دفتر مدرسه پدرتان ثبت شده است؟
غیبت دانش آموز و دلیلش را ثبت کرده است. مثلا نوشته به علت کار صحرا غیبت کرده. در جاهایی هم میبینیم که مبالغ برداشتی توسط خودش یا شریکش را آورده است. جلوی اسم معدود افرادی کلمه (عیدی) آمده است.
مکتب خانه را خودش می چرخانده و یا معلم هم داشته است؟
یکی از کسانی که به او کمک میکرده است مرحوم عمویم سید زین العابدین بوده است من خودم الفبا را نزد او به شکل خاصی یاد گرفتم. سید زین العابدین بین مردم به آسیدا معروف بود.
من او را در بچگی دیده بودم او نابینا نبود؟
چرا نابینا بود ولی او مادرزادی نابینا نبود. در جوانی و پس از ازدواج کم کم نابینا میشود.
از کسانی که نزد پدرتان درس خواندند کسی را میشناسی؟
بله بعضیها خودشان به من میگویند که مکتب بابا بودهاند و حتی از فلک شدنشان تعریف میکنند. مرحوم حاج آقارضا صهری5 اولین رییس شورای اسلامی شهر و مرحوم اکبرآقا آمحمدی و احمد آخوندی از معروفترینشان هستند.
مرحوم اکبرآقا آمحمدی و احمد آخوندی استخدام اداره فرهنگ نبودند؟
بله وقتی اداره فرهنگ در سده شکل میگیرد به دنبال فرد سواددار برای همکاری بودهاند. اداره به پدرم پیشنهاد همکاری میدهد اما او نمیپذیرد. مرحوم آمحمدی شاگردش بوده که از این فرصت استفاده کرده و مدرکش پنجم ابتدایی ارزیابی شده و استخدام میشود. او یکی از اولینهای افراد بومیاست که به استخدام فرهنگ در میآید. احمد آخوندی هم به همین ترتیب استخدام میشود.
مرحوم پدرتان خودش چگونه سواددار شده بود؟
نزد پدرش سید عبدالنبی درس خوانده بود که او هم پیش پدرش سیدجعفر درب امامی که فرد فاضلی بوده آموزش دیده بوده است.6
.....................
1-اولین مدرسه به سبک جدید در سال1303 به همت ابوالحسن سیادت در محل درمحکمه تاسیس شد اطلاعات بیشتر از راویان ماربین جلد اول صفحه 56.
2- گارسله و زاغآباد: دو محله از محلات ورنوسفادران خمینی شهر، اطلاعات بیشتر از کتاب نام ها و نشانه ها صفحات 165 و170
3-. امامزاده سید ابراهیم باولگان: این امامزاده در خیابان امام شمالی، بلوار مرکزی خمینی شهر واقع است و به شماره ۱۷۴۸۱ در تاریخ ۶ اسفند ۱۳۸۵ ثبت ملی شده است.
4- پس از تشکیل اولین دبستان سده بین آموزش نوین و سنتی یعنی مکتبخانهای سالها تقابل وجود داشت اسناد وگزارشاتی از این شرایط به جا مانده که به برخی ازآنها اشاره می شود:
گزارشی ۵۸ برگی با موضوع تامین مخارج دبستان سده از محل عوارض و رسیدگی به مسئله سوخت و جلوگیری از فعالیت مکتبها در این منطقه از سال ۱۳۱۳ وجود دارد که نشان از تقابل بین مدرسه سبک جدید و مکتبخانه ها در همان ابتدای کار دبستان سده دارد. برطبق سندی این موضوع منجر به التزام از مکتب داران سده در خصوص نپذیرفتن محصلین دبستان در سال۱۳۱۴ میشود. در سال۱۳۲۰ دستور برچیدن مکاتب در دهستانهای ماربین سده که دارای دبستان میباشند صادر می شود ولی سندی از سال 1324 مبنی بر استقبال نکردن دانشآموزان قراء سده از دبستانهای دولتی بدلیل وجود مکاتب وجود دارد که نشان میدهد همچنان مکتبخانهها فعال بودهاند و سندی از همان سال جلوگیری از عمل مکتبداران سده در مورد جذب شاگردان را نشان میدهد.
5- حاج آقارضا صهری: رضا صهری( مهر1380-1312)، فرزند آیتالله حاج آقاجمال مدفون در آرامستان تاریخی ورنوسفادران، منتخب مردم در شورای اول اسلامی شهر خمینیشهر، اولین رییس شورای اسلامی شهر، امامجماعت مسجد زاغآباد ورنوسفادران روحانی، مبارز قبل از انقلاب اسلامی و فعال عمرانی، فرهنگی و اجتماعی.
6-در کتاب تذکره نصرآبادی به وجود مکتبخانه در قریه ورنوسفادران در زمان صفویه اشاره شده است. مکتبخانهها با وجود ممنوعیتشان حتی تا دهه 1340 در برخی محلات مانند خوزان به طور محدود فعال بودند. ساکنینی از شهر که با آنها گفتگو شده اسامی مکتبداران ومعلمین مکتبخانه ها را که به خاطر داشتند بیان کردند که عبارتند از:
حیدر آقا شریفیان که بعدا محضر دار میشود، میرزا آقا شریفیان که پستچی میشود.
ملا ابراهیم شریفیان که در جویآباد مکتبخانه داشته .میرزا حسین شریفی که در حوالی 1320 هنوز در مسجد کوورز مکبخانه دایر میکرده است.
آمیرزا حسین ابطحی در کوچه حکیمی ها
حسین مدرس و حسین تدین از اندوان
مختار بدیهی جوی آباد
ملاعلیرضا پدرملا ابراهیم