نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
راویان: حاج محمدرضا کبیریان، حاج حیدرعلی پیمانی، حاج رحیم روحاللهی، نورالله سروانی، عزیزاله غفوریان و مهدی جعفریان.
اشاره: شبيه خوانی یا تعزیه به گونهای نمایش مذهبی منظوم گفته میشود که در آن بازیگرانی که به تغزیهخوان معروف هستند در مناسبت های مذهبی به ویژه در جریان سوگواری های ماه محرم برخی از موضوعات مذهبی و تاریخی مربوط به اهل بیت را پیش چشم بینندگان اجرا میکنند. گفته میشود شبيه خوانی در ايران از دوره ديالمه شروع شد و در دوره صفوی به اوج خود رسيد و در اويل دوره قاجاريه پيشرفت قابل ملاحضه ای کرد. تاریخچه شبیه خوانی در سده با استفاده از منابع مختلف و روایت راوان در این متن به شکل پرسش و پاسخ آورده شده است.
پرسش نخست مربوط به پیشینه شبیه خوانی در سده است سابقه اولین اجراها در این دیار به چه دورانی برمیگردد؟
برای پاسخ به این سوال علاوه برگفته های شفاهی به سنگ نوشته بنای تکیه ها و اسناد موقوفات میشود استناد کرد. یکی از مکانهای اجرای تعزیه ها تکیه ها بوده اند در محلات مختلف ماربین و سده از جمله فروشان، گاردر و گارسله این تکیه ها در دوران قاجار در تاریخهای مختلف ساخته شدهاند. سنگ نوشته تکیه گارسله مربوط به سال 1248 شمسی (1286ه.) است که در آن شبیه خوانی انجام میشده و میتواند سندی برقدمت تعزیه باشد گرچه احتمال اجرای تعزیه پیش از ساختن تکیه هم وجود دارد.1از طرف دیگر در بین اسناد موقوفات به سندی از آبان 1240 خورشیدی.بر میخوریم که فردی به نام محمدقاسم نصرآبادی یک باب باغ معنب و ملک مجاور به مساحت 4 جریب واقع در نصرآباد ماربین را جهت روضه خوانی و تعزیه وقف میکند.همچین گفته ها و برخی اسناد نشان میدهد محمدحسین خان امینی (1305-1242) مشهور به سرتیپ سدهی سرهنگ نظامی در دوران ناصرالدین شاه مجالس تعزیه در سده و منزل خود برپا و بانی تعزیهخوانی بوده است.2 در برخی از امکان سده مانند گذر لادره تعزیه راهب اجرا میشود که سابقه آن به دوران قاجار میرسد
سندی به تاریخ آذر 1311 وجود دارد که سیاهه اسامی و مبالغ تعهدی برای گذر شمسآباد خوزان جهت عزاداری عاشورا در آن ثبت شده است. به جز اینها در بین اسامی تغزیه خوان های سدهی به افرادی برمیخوریم که سابقه تعزیه خوانی آنها به دوران پیش از ممنوعیت تعزیه خوانی در زمان پهلوی اول میرسد و این افراد از روی نسخی تعزیه میخواندهاند که مربوط به سالها قبل از فعالیت آنها میباشد و این خود قدمت این مراسم را در سده میرساند.
اصولا تعزیه خوانی در چه ایامی در سده انجام میشده است؟
بیشترین تعزيه ها در ايام محرم و دهه محرم و به خصوص روزهای تاسوعا و عاشورا برپا میشده و میشود. تعزیه های دیگری در مناسبت های دیگر مثل تعزيه ورود اسرا به مدينه، تعزيه مسموم شدن اما حسن(ع) در روز 28 صفر، تعزيه مسموم شدن اما رضا(ع) هم اجرا میشود.
از نظر رویه برپایی تعزیه آیا روش یکسانی در سده رعایت میشده است؟
رویه ها یکسان نبوده و شامل چند نوع میشود. تعزيه و شبيه خوانی در سده در ايام محرم به صورت گذر به گذر انجام میگیرد .نوع دیگری از تعزیه "مجلس کامل" است. در این روش تمامی تعزیه در یک محل نمايش داده میشود. تعزیه های قبرستان درب سید و تکیه محمود روح اللهی معروفترین آنها میباشد. نوع سوم تعزیه دوره است.4
منظور از تغزیه گذر به گذر چیست ؟
در این نوع اجرا محلهای اجرا در مناطق مختلف یک محل که گذر نامیده میشود وجود دارند و تعزیه خوانها چندین گروه هستند که هر گروه راوی یکی از حوادث کربلا هستند که طبق یک برنامه مشخص در گذری اجرا و به گذر بعدی میروند. گذر اول، اغلب حسينيه محل است. تغزیه در گذر خمینی شهر در فهرست آثار معنوی کشور به شماره 434 به ثبت رسیده است.
با توجه به مطالب گفته شده تعزیه خوانها باید دارای تشکل و گروه باشند تشکیلات آنها به چه شکل است؟
گروههای تعزیه خوان گروههای مردمی و بدون وابستگی به سازمانهای دولتی و هم ردیف هیئتهای عزاداری میباشند. بازيگران نمايش تعزيه در سده در محلات مختلف به طور جداگانه وجود داشته وبه ندرت هرمحل ازتعزیه خوانهای محلات دیگر بهره میبرد. این گروهها در درون خود دارای تشکیلاتی هستند و افرادی از آنها حمایت مالی میکنند. هر گروه زير نظر يک کاربلد در طول سال تعليم میبينند. يک نفر به عنوان شبيه گردون که نقش کارگردانی دارد بر تمام کارها نظارت میکند. اعضای هر گروه در زمان و مکان خاص جمع شده و به تمرين میپردازند.
در دوران جدید تعزیه خوانها تشکلی تاسیس نکرده اند؟
انجمن تعزیه شهرستان خمینی شهر از اوایل سال 1393 رسمیت یافت.5 یکی از وظایف این انجمن اهدای مجوز تعزیه به داوطلبان اعلام شد که پیش از این باید از اصفهان محوز میگرفتند. انجمن در محلهای خوزان، فروشان، ورنوسفادران، اندآن، هرستان، کوشک، درچه، دینان و ولاشان داری رابط میباشد.4
این گروها در برنامه های خود با ممانعت ماموران حکومت هم روبرو میشده اند؟
حداقل در دوران صفویه تا اوایل پهلوی تعزیه و شبیه خوانی توسط حکومتها حمایت میشد اما حدود سال 1311 شمسی، نمایش تعزیه توسط رضا شاه ممنوع شد و این وضع تا سال 1336ه.ش ادامه داشت. درمقاطع دیگری هم گاه نیروهای امنیتی محدودیتهایی برای تعزیه خوانی مثلا در سال 1349 در تکیه گارسله به وجود آوردند.
در زمان ممنوعیت در دوران پهلوی اینگونه جلسات به هیچ عنوان تشکیل نمیشد.
به گفته راویان به نقل از شنیدها در این ایام مراسم عزاداری از جمله تعزیه خوانی به شکل پنهان و در اماکن غیر معمول مانند باغ ها و چشمه لادر در حد محدود تشکیل میشده است.
اسنادی هم از این ممانعت ها و مقاومت ها وجود دارد؟
بله اسنادی در مرکز اسناد اصفهان وجود دارد از جمله جلوگیری از برپایی مراسم عزاداری در ماه محرم و صفر در سده و تعیین موضوع خطابه سخنرانان از سال ۱۳۱۵، ملزم نمودن اهالی سده به رعایت دستورات و قوانین در مراسم عزاداری ایام عاشورا از سالم ذکور، جلوگیری از روضه خوانی و تعزیه خوانی در سده با توسل به قوای نظامی در سال 1320، دستور نظارت بر اجرای مراسم عزاداری تاسوعا و عاشورا در سده از سال ۱۳۳۲.
نوحه خوانی از روی مرثیه های سروده شده و تعزیهخوانی از روی نسخه انجام میگیرد آیا کسانی در سده در این زمینه ها فعال بوده اند؟
در زمینه مرثیه سرایی در تاریخ سده به کسانی چون علی اکبر فروشانی متخلّص به پیمان از دوره فتحعلی شاه، محمدعلی سروش (1247- 1191 ش)، و میرزا محمدابراهیم متخلص به ساغر( 1263- 1188 ش) بر میخوریم که سرودههای آنها در مراسم عزاداری دستههای مختلف محلات سده استفاده میشده است. درخصوص نسخ تعزیه معتبرترین و مرجع نسخ میرعزای کاشانی (1264ه) است. سپس پسران او میرماتم و میرغم کاشانی مطرح بودهاند در سده استاد عزیزالله سروانی (1392 - 1300) شاگرد میرغم بوده است وی علاوه بر تغزیهخوانی و نوازندگی تروپت نسخه نویسی تعزیه را بر عهده داشته و نسخی از از وی برجا ماده است. فرد پیشکسوت دیگر نصراله غفوریان ( 1341 – 1272) ملقب به گِلی شاعر، نسخهنویس و تعزیه گردان بودهاست که اشعار وی را علیآقا حسینی( علی آردی) خوشنویسی کرده است.
در بیانات راویان اسامی چه کسانی به عنوان تعزیه خوان در محلات مختلف سده آورده شده است؟
تعداد تعزيه خوانان در سده بسيار زياد بوده و گروههای مختلفی را در محلات مختلف تشکیل میدادهاند اسامی برخی از اساتيد و پیشکسوتان تعزيه خوانی عبارتند از :
مرحوم عليرضا خسروی زاده، مرحوم فتح الله شريح خوزانی، مرحوم حاج سيد کمال ابطحی، حاج محمد آقارستمی( 1391-1301)، حسن اشتريان، استاد علیجان معنوی زاده، علی مداح، سيد علی نوربخش، حاج علی حاجحيدری، مرحوم غلامعلی حسينیزاده، مرحوم حاج سيد مهدی حسينی، حسن مصيبی، ناصر صرامی، عباس اعتصامی، غلام طاهری، براتعلی فرهمند، مجتبی طاهری، عبدالرضا محمدی، جواد شفيعی، غلامرضا کويتی، عزتالله اصغری، عليرضا حاجحيدری، زينلی، مصطفی اندوانی، حسن برکتیپور، براتعلی مسعوديان، مرحوم ميرزا عليرضا، حيدرعلی عيدی، نادعلی کبيری، حسين کريمی، حميد حاج حيدری، استاد علی جان معنوی، شکرالله ابراهيمی، محمد ميرعذاب، محمود شفيعی، مصطفی اعتصامی، مهدی هاشمزاده، سيد ايمان موسوی و غلامعلی ماهوش.6
......................
1-ابراهیم سرشوق کارگردان "مستند تعزیه"
2- حسینی، اشکوری(1388)، اسناد موقوفات اصفهان، دفترپنجم، قم، مجمع ذخایر اسلامی، ص 223 تا 227
3- کوشان ناصر 1379 آتروپات تاریخ تئاتر اصفهان»3
4- همایونی، صادق، تعزیه در ایران، نوید شیراز، 1380
5- شاهین، محمدعلی، هزارسال خمینی شهر، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1396،ص 308.
6-تعزيه خوانی در خمينی شهر؛ از صدها سال پيش تا امروز فرصت آنلاین دی 1392، مطهره عباسیان.