نقل از کتاب راویان ماربین جلد اول، نگارش محمدعلی شاهین و لیلا پیمانی
راوی: حاج محمد اخوان
ولادت: 1304
در گذشت: اردیبهشت 1397
شغل: قناد، تولید کننده نخ
محل سکونت: خمینی شهر، ورنوسفادران سه راه قنادیها
تاریخ مصاحبه: مهر 1395
پرسشگر: محمدعلی شاهین، لیلا پیمانی
مکان مصاحبه: سه راه قنادیها، مغازه راوی
محورهای گفتگو: بازار ورنوسفادران، تجارت گیوه، تاریخچه قنادی و سه راه قنادیها
شما سالها در بازار ورنوسفادران ساکن و کار میکرده اید، متولد چه سالی هستید؟
سال 1304 در همین محل متولد شدم ولی شناسنامه ام 1309 را نشان میدهد. در همین بازار هم شغل های مختلفی داشتم.
بنابراین شاهد بسیاری از تحولات دراین گوشه از شهر بوده اید، از گذشته بازار ورنوسفادران برایمان میگویید؟
بازار ورنوسفادران1 تا آنجا که من به خاطر دارم بازار سرپوشیدهای بود و مغازهه ای زیادی با شغل های متنوعی در آن وجود داشت. روزگاری گیوه چینی درآن رواج داشت و محصولات آن را خوب می خریدند چون برای سربازها و قزاقها استفاده میشد. زنها توخانه ها گیوه می چیدند و مردها تخت آنرا درست میکردند. تجارت آن چنان رونق داشت که از اول بازار تا آخر بازار چند دست خرید و فروش میشد و در نهایت به بیرون شهر میرفت. دو تا کاروانسرا یکی در سمت گاردر و یکی مجاور عصارخانه بود و گاه آنقدر شتر برای آوردن یا بردن بار می آمدند که شترها ساعت ها توی صف می ایستادند.
از سمت گاردر قبل از ورود به بازار سر پوشیده، سه راهی هست که به سه راه قنادیها معروف است، چرا؟
بعد ازاینکه گیوه کم کم از رونق افتاد، قنادی دراین منطقه رواج پیدا کرد و به دلیل تمرکز قنادها در حوالی سه راهی که یک راه آن به جوی گارد و حسینیه گاردر و یک راه آن به گارسله و راه دیگر آن به بازار میرفت، به سه راه قنادیها معروف شد. درآن روزگاران حدود 15 مغازه قنادی دراین منطقه وجود داشت. از سمت گاردر اولین قناد محمود اخوان بود (متوفی مرداد1397). چهار مغازه قنادی سر خود سه راه واقع شده بود. بقیه قنادی های بازار تا عصارخانه ادامه داشت. یک مغازه حلوایی هم از سه راهی که به سمت مسجد امله کتی میرفت روبروی یکی از دربهای خاکه کلا وجود داشت. دراین کارگاه کنجد را روی سنگ مخصوصی می ریختند و حیوان دور آن میگشت تا روغن آن خارج شود. دراین مغازه چند نوع حلوا درست میکردند.
قنادی های که ذکر کردید، چه محصولاتی تولید می کردند؟
نان گلی، چای قنادی، نقل، مربا، سکن جبین، شربت نارنج ، قند و پولک و نبات.
قنادیهای سده در چه دورانی رونق گرفتند؟
من نوجوانی 12-10 ساله بودم که قنادی در سده رواج پیدا کرد و سه راه قنادیها مربوط به آن زمان است. یعنی حدود سال 1325
خبرداری تولید پولک و نبات را چه کسی وارد سده کرد؟
حاج قنبرعلی اخوان که در ابتدای این بازار بعد از سه راه قنادیها مغازه داشت، حسین افلاطون را که بلداین کار بود از اصفهان آورد و تولید پولک و نبات را شروع کرد. بقیه قنادها از او یاد گرفتند.
شما خودت هم قنادی کرده ای؟
بله من در نوجوانی در همین کارگاهها کار کردم.
اسامی قنادهای محل را به خاطر داری؟
بله، حاج یداله اخوان، حاج رجبعلی شاهین، شیرعلی، فتح اله و حیدر و محمود اخوان، حاج یداله سراییان و علی عکاف.
کارگاه مستقل قندریزی هم تو بازار بود؟
بله و متعلق به غلامعلی حاج هاشمی معروف به حاج غلامعلی قناد بود که بعدا درجای دیگری کارخانه قند زد.
چند سالی کام قنادها شیرین بود؟
حدود 20 سال و بعد از آن دیگر پولکی ها را نمی خریدند و قنادی صرف نمیکرد به طوری که من یک سال صد تومان منفعت بردم اما سال بعد صد تومان ضرر دادم.
به این ترتیب مغازه ها بسته شدند؟
نه تغییر شغل دادند و جانشین قنادیها پشم و خامه ایها شدند. آنها پشم ها را خریداری و حلاجی کرده و تبدیل به نخ و خامه میکردند. محصولات آنها را از شهرهای مختلف کشور میآمدند و برای بافت قالی میخریدند. البته حلاجی قبلا هم بود. حلاجی سنتی با کمان صورت میگرفت و خانم ها درخانه ها پشم حلاحی شده را ریشته و به نخ تبدیل میکردند. تعدادی دیگر از زنها این نخها را با چرخ کلافکنی کلاف میکردند و عده ای با دست گولی میکردند.
چه اشخاصی در این منطقه به تولید نخ و تجارت آن مشغول بودند؟
حاج رجبعلی شاهین در طبقه دوم خانه خود واقع در پایین باغچه سه راه قنادیها 10 تا 15 حلاج داشت که با کمان پشم ها را حلاجی میکردند و بعد به چرخ ریسها میدادند تا به نخ تبدیل کنند. فرزندانش حاج حسین و رضا و رحمان و یدالله هم در کار پشم و خامه بودند. حاج حسین مغازه وانبار بزرگی سر سهراه، ورودی گارسله داشت. سنگ پولکی زنی تو مغاره او دست نخورده باقی بود که نشان میداد دراین مغازه روزی قنادی میشده است. رحمان و یدالله وارد کننده پشم از تهران بودند. حاج حسین عضو شرکت شد و حاج یدالله بعدها کارخانه ریسندگی زد. برادران سراییان، حاج بابا و شکرالله و برادران اخوان هم از فعالان این حرفه بودند و تو سهراه قنادیها و بازار مغازه داشتند.
تولید نخ از پشم دچار تحول نشد و همین جور دستی ماند؟
چرا، مدتی بعد درکوچه بانک کشاورزی فعلی واقع در خیابان امام شمالی، محلی که قبلا گندم آسیاب میکردند، یک شرکت بافندگی به صورت سهامی از فعالان این حرفه درست شد.این شرکت به کمک دستگاه های حلاجی پشم را میزد. بعد هم کارخانه های ریسندگی یکی پس از دیگری در اطراف خیابان امیر کبیر و انتهای خیابان شهید صدوقی فعلی راه افتاد. آنها هم مدتی رونق بسیاری داشتند ولی به تدریج کار آنها کساد شد و بسیاری از آنها به تعطیلی کشیده شدند.
سه راه قنادیها نام دیگری هم داشت؟
بعضی این محل را به سه راه پالان دوزها میشناختند چون روزگاری پالان دوزی دراین مکان رونق داشت. تعدادی پالان دوز از جمله حاج عباس حاج رضایی معروف به حاج عباس پالان دوز درهمین منطقه پالان دوزی میکردند و مشتری های زیادی ازمحل و مناطق دیگر داشتند. اما اسم رسمی اش سه راه قنادیها بود.
از حوادث شهر چیزی به خاطر داری؟
یادم هست به اتفاق پدر بزرگم به صحرا کوشک(حاشیه بلوار باغبان فعلی) رفته بودیم فصل تکاندن سنجدها (مهرماه) بود ناگهان هوا ابری شد و تگرگ و باران شدیدی گرفت. به سرعت راه آبادی را درپیش گرفتیم هنوز از زمین خودمان چیزی فاصله نگرفته بودیم که آب همه زمینها را پرکرد. به آبادی که رسیدیم متوجه همهمه مردم شدیم، چون سیل قسمتی از تکیه گاردر2 را که ایوان های خانواده سعیدی ها بود خراب کرده بود. دراین قسمت زورخانه دایر بود. زمستان همان سال مجددا باران آمد و قسمت دیگری از تکیه را خراب کرد. از آنجا که هرایوان تکیه متعلق به یک خانواده بود، بعدا هر خانوادهای ایوان خودش را به همان شکل سابق باز سازی کرد.
این اتفاق در چه سال افتاد؟
من حدود 10 سال داشتم، قبل از جنگ جهانی دوم بود 3.
صحبت از تکیه گاردر شد بنای اولیه آنرا چه کسی گذاشت روضه خوان ها و خادمین آن چه کسانی بودند؟
بنای اولیه را نمیدانم. اما کسانی مثل حاج شیخ مهدی اشرفی4 سیدمحمدعلی مصطفوی از روضه خوان های آن بودند. یکسال محرم، بهلول معروف هم چند شبی روضه خواند. حاج آقا امامی هم دعوت میشد که بیشتر وقت ها تاریخ میگفت. حاج حیدرگرجی سالها کلیددار تکیه بود.
کسانی مثل حاج شیخ محمد اشرفی5 و اوحدی6 بزرگ چطور؟
گاهی سخنرانی میکردند چون سواددار کم بود دولت آنها را وارد کارهای دولتی کرده بود.
پی نوشت:
1- بازار ورنوسفادران: قدمت بازار ورنوسفادران به دوران صفویه میرسد. بازار به صورت طاق و چشم های از حدود مسجد زنجیری باولگان شروع و تا محله گاردر ادامه داشت. .تکیه زاغآباد، حسینیه و مسجد زنجیری باولگان، تکیه گاردر و گارسله را به هم متصل میکرد. بازار راسته هایی به محله های اطراف از جمله زاغ آباد و گارسله داشت و ساکنان محله های مختلف ورنوسفادران را به این بازار ارتباط میداد. مشاغل موجود دربازار در دوران های مختلف دچار تغییرات میشده است وگفته شده به دلیل معاف بودن از مالیات تا زمان ظل السلطان رونق داشته و تجار در آن سرمایه گزاری می کرده اند. حتی در اواخر دوره قاجار هم هر روز صبح حدود 50 شتر با بار گندم، جو، دانه های روغنی، پنير و غیره وارد بازار ميشد. در بخشهای مختلف بازار مشاغل مختلفی ازجمله کارگاههای عصاری، پنبه پاککنی و مشاغل مرتبط، گیوهدوزی، تولید نخودچی و تخمه، نمدمالی، گیوهبافی، پارچهبافی، قنادی وجود داشته است. مطابق برخی اسناد سابقه عصارخانه بازار به دوره صفویه میرسد. میرزا طاهر نصرآبادی تذکره نویس دوران صفوی تعداد دکان های پنبه کنی بازار را دویست عدد ذکر کرده است. راسته گارسله محل فعالیت نمدمالها بوده که محصولات خود را به شهرهای دیگر از جمله عشایر قشقایی فارس صادر میکردند.
در عصارخانه دو تا سنگ آسياب بزرگ و سنگين به قطر پنج متر و ارتفاع نيم متر وجود داشت كه روی هم بود و دانه های روغني مانند بيدينجيل، كرچك، بذرك و غیره بين آن دو قرار میگرفت و شتری آنرا می چرخاند . آسياب دانه ها را خرد میكرد و روغن جدا میشد كه مصرف سوخت و درمانی داشت. محصولات به شهرها اطراف هم صادر میشد. تفاله دانه ها برای خوراك همان شترها يا حيوانات ديگر و يا به عنوان كود استفاده میشد.
در دوره جدید نخود بریزی در بازار رونق یافت که همچنان ادامه دارد. در اواخر دهه پنجاه به خاطر باران فراوان آب از كف زيرزمين بازار بالا آمد و حدود يك مترآب بازار را پوشاند و ساختمان بازار خراب شد و بازار از رونق افتاد.
2- تکیه گاردر: حسینیه ای در حاشیه نهر گاردر مرکزی ورنوسفادران خمینی شهر که با توجه به معماری تکیه های دوران قاجار به نظر می آید درآن دوران بنا شده است. ساختمان قدیمی در دهه 1380 تخریب و بنای جدیدی برای آن ساخته شد.
3- برپایه اخبار جراید و اسناد آن دوران در سال 1317 سیل عظیمی درمنطقه اصفهان از جمله سده جاری میشود و موجب خساراتی از جمله به قناتها میگردد. احتمال دارد سیلی که راوی به آن آشاره دارد مربوط به همین سال باشد.
4- حاج شیخ محمدمهدی اشرفی (364-1272) واعظ مشهور منطقه سده و ماربین و برجسته ترین امام جماعت مسجد آقاعلی اکبر ورنوسفادران، مدفون در قبرستان گاردر.
5- حاج شیخ محمد اشرفی متوفی 20 شهریور 1326 دادستان استان اصفهان و فارس دردوران پهلوی، مدفن قبرستان گاردر.
6- محمدعلی اوحدی(1340-1260)، دارای تحصیلات حوزوی از نجف، ریاست تفتیش، رییس محکمه جزای دادگستری کشور و نماینده مردم اصفهان درمجلس شورای ملی در چند دوره. مدفن تهران،ابن بابویه