نقل از راویان ماربین جلد دوم، محمدعلی شاهین
راویان: این متن با استفاده از روایات شاهدان و مطلعین متعدد چون علی زهتاب متولد 1306، شیخ علی صرامی ( 1398 1295)، حاج محمدعلی اعلایی، برادران طاهران و حسین عشقی و اسناد مرکز اسناد اصفهان و اخبار روزنامه اخگر اصفهان و کتاب تاریخ حرف، صنایع، تجارت استان اصفهان از دوره باستان تا انقلاب اسلامی، نگارش فریدون الهیاری و همکاران تنظیم شده است.
اشاره: سابقه استفاده ازپوست توسط انسان به 500 سال پیش از میلاد برمیگردد. تبدیل پوست به چرم و استفاده از پشم آن پیشرفت بعدی بود که انسان در این مسیربه آن دست یافت. از چرم و پوست استفادههای گوناگون میشده و میشود و مشاغل متعددی در ارتباط با تولید چرم و محصولات مختلف آن وجود داشته و دارد که یکی ازاصلیترین آنها دباغی است.
سابقه دباغی یا حداقل رواج آن در سده تا آنجا که مشخص است به چه زمانی بر میگردد؟
بر پایه بعضی اظهارات و نیز شواهد در اوایل دوران قاجار این حرفه توسط افرادی همچون آقا علیاکبر ورنوسفادرانی در منطقه رونق یافت و به همین سبب هم نام خانوادگی دباغی برخاندان وی مانده است. به علاوه وجود مخروبههایی از کارخانههای دباغی در نقاطی از شهر نشان از قدمت این حرفه دارد.
اسنادی که در ارتباط با این حرفه در منطقه سده و ماربین در دسترس است به چه زمانی بر میگردد؟
از دوران قاجار و از سالهای 1270 به بعد و نیز دوره پهلوی اول.
این اسناد حول چه موضوعاتی است؟
بیشتر تنظیم روابط صنفی و ایجاد نظم و انضباط و چهارچوب و قواعد است
میشود مروری بر این اسناد برای روشن شدن گوشههایی از تاریخ مشاغل و روابط اجتماعی حاکم داشته باشیم؟
برطبق اسناد موجود در اصفهان دوران قاجار و پهلوی صنف دباغ به دو دسته عمده دباغ شهری و دباغ سدهی تقسیم میشدند.
حوزه فعالیت این دباغان مشخص بودهاست؟
بله حوزه فعالیت دباغان شهری مطابق قانون صنفی و معمول سنواتی، تمام قصبات شهر اصفهان، بلوک نصرآباد و کارلادان بلوک برزرود، بلوک جی و رنان بوده و سایر بلوکات اصفهان مربوط به دباغ سدهی میشده است. طبق این تقسیم بندی دباغ شهری و دباغ سدهی حق تقاضای چرم و دخالت در سایر امور یکدیگر را نداشتند.
سند دیگری موجود است که تاکید بر این تقسیم بندی داشته باشد؟
بله سندی از سال 1281خورشیدی در همین ارتباط موجود است. این سند قراردادی شرعی است که بین دباغان اصفهان و دباغان سدهی بسته شده است. در سند مذکور محدوده کاری هر کدام از این دو دسته مشخص گردیده و تخلف از آن جرم شناخته شده است.
این اسناد نشان دهنده نظم و ترتیب در این صنف است آیا در شرایط مختلف این توافقها ملاک عمل قرار میگرفته است؟
بله در سندی مربوط به 1285 خورشیدی مربوط به قصابان ذکر شده که مجلس محترم ملی1 اصفهان تاکید کرده خریداران گوسفند و بز، پوست گوسفند و بز را که در اصفهان و چهار بلوک آن کشتار میشوند به هیچ وجه از شهر خارج نکنند و به مصرف خود شهر برسانند. این سند در منزل ملکالتجار2 تنظیم شده است و انجمن ایالتی3 اصفهان نیز بر آن صحه گذاشته است.
میتوان نتیجه گرفت که دباغان شهری با تکیه بر توافقهای قبلی از حقوق خود دفاع کردهاند؟
بله همینطور است و دباغان سدهی هم از این رویه استفاده کردهاند مثلا رونق کار دباغان و چرم سازان باعث میشد تا سایرین نیز به این شغل روی آورده و شاغلین به آن اعتراض کنند. سندی با مهر ظلالسلطان4 موجود است که در جواب شکایت دباغان سدهی دستور داده شد که در سده بیشتر از 5 نفر دباغی نکنند و بقیه پوستهای خود را به دباغهای شهری بدهند تا از عهده مالیات دیوان برآیند.
مگر صنف دباغان در آن زمان مالیات هم میداده است؟
بله هم این صنف وهم مشاغل وابسته به آن مالیات پرداخت میکردهاند.مدارک نشان میدهد دباغان در دوره ناصرالدین شاه 75 تومان در سال مالیات میدادهاند.
به اصناف وابسته اشاره کردید، چه اصنافی از چرم در کارخود استفاده میکردند
اصناف دوره قاجار که ماده اولیه آنها چرم بود عبارتند از: ارسی دوزان (نوعی کفش)، پاشنه سازان (تولید کنندگان پاشنه کفش)، ترکشدوزان، چرمیدوزان، چکمهدوزان، رصاف سازان (گیوه دوزان) سراجان (دوزندگان اسباب زین اسب)، صحافان، ساغری دوزان (نوعی کفش).
به این ترتیب تقاضا برای چرم بالا بوده است مشکلاتی هم به وجود میآمده است؟
نیاز اصناف متعدد به چرم گاه موجب کمبود آن میشده و همزمان دخالت غیرحرفهایها و صاحبان مشاغل دیگر و تجار روسی و دولتیها موجب شکایات متعدد و درگیریهایی میشده است.
دباغان در مقابل این مشکلات چه اقدامیمیکردهاند؟
آنها سعی میکردهاند با استناد به توافقهای قبلی مانند توافق با انجمن ولایتی مبنی بر انحصار توزیع چرم توسط دباغان و انضباط بخشیدن به آن از حقوق خود دفاع کنند مثلا در سال 1301 از تولید روزانه 300 تخته پوست دباغی شده 100 عدد به صنف ارسی دوز، 50 عدد گیوه دوز و مابقی بین اصناف دیگر تقسیم میشدهاست. در نهایت به دلیل ازدیاد شکایات در سال 1304 صنف چرمسازان و دباغان نمایندگانی برای تنظیم امور خود انتخاب میکنند.
دباغان سدهی هم برای خود نمایندهای داشتهاند؟
بله سندی مربوط به سال 1306 نشان میدهد نماینده دباغان سده فردی به نام محمدابراهیم سرتیپی5 بوده است.
دباغی در سده در چه مناطقی انجام میگرفته است؟
دباغی نیاز به آب دارد و به همین دلیل شستن پوستها در جوی گاردر و مادی اسفریز در منطقه میانجوی فروشان صورت میگرفته است.
هیچگاه اعتراض از سوی اهالی به این موضوع صورت نمیگرفته است؟
چرا این امر موجبات ناراحتی ساکنان را فراهم کرده و دستگاههای دولتی از جمله صحیه (بهداری و بهداشت) در صدد انتقال آنها از مناطق مسکونی بودهاند
و اسنادی از این برخوردها موجود است؟
بله بر طبق این اسناد در اسفند سال 1305 از طرف دایره صحیه ولایتی اصفهان به اداره معارف دستور داده میشود یک نماینده مشخص و همراه نماینده حکومتی به سده رفته و وضعیت دباغی را درمحل بررسی و مکانی برای پوستشویی و دباغی مشخص کنند. این نمایندگان از آقا نورالله6 که صاحب نفوذ در فروشان بوده کمک میخواهند که دباغها را متقاعد به ساخت حوض و چاه مخصوص کند اما چند روز بعد آقانورالله سرپیچی دباغها را به مامورین حکومت اعلام میکند به دنبال آن دستور حاظر شدن روسای دباغهای در اداره حکومتی در تاریخ 18 اردیبهشت 1306 صادر میشود که ظاهرا به تعهد دباغان برای فراهم نمودن شرایط در زمانی مشخص با پشتوانه تعهد آقانورالله منجر میشود. سه سال بعد پس از انقضای زمان تعهد دباغها دستور قدغن کردن فعالیت آنها در حدود آب اسفریز صادر میشود. ولی آنها همچنان به کار خود ادامه میدهند و ساکنان همچنان به مسولین شکایت میکنند.
چرم در سده هم تولید میشده و مصرف داخلی داشته است؟
بله و تولید کنندگان چرم در هنگام اجباری شدن نام خانوادگی صرام و صرامی را به عنوان نام خانوادگی انتخاب میکنند از این چرمها برای تولید کفش و گیوه و در دورههای بعد تولید توپ استفاده میشده است.
پوست و چرم سده به خارج شهر و خارج کشور هم صادر میشده است؟
بر طبق جدولی که در کتاب الاصفهان.آمده. محصولات صادراتی سده در فهرست امتعه صادره اصفهان در سال 1303 ده هزار من چرم سده به ارزش هشتاد هزارتومان بوده است. همچنین قصابان سده برای تعمیر راهها در خواستی به شهرداری در سال 1319 میدهند تا
جادهها و خیابانهای مسیر اصفهان به سده به منظور کاهش هزینه حمل و نقل از کشتارگاه تعمیر شود. این سند نشان میدهد که قصابان و دباغان سده در زمینه کشتار دام و عرضه محصولات آن به اصفهان فعال بودهاند.
...............................................
1-انجمن مقدس ملی تشکیلاتی بود که در اصفهان در انقلاب مشروطه، توسط روحانیان متنفذ همچون آقانورالله نجفی اصفهانی، معروف به ثقةالاسلام (1287تا1346ق) و برادر بزرگتر او شیخمحمدتقی، معروف به آقانجفی (1262تا1332ق) و محمدحسن مدرس (1287تا1356ق) ایجاد شده بود و با فعالیتهای گسترده در مهار قدرت خودکامه شاه و پشتیبانی از مجلس نقش ویژهای ایفا کرد.
2-محمدابراهیم بن محمد ملکالتجار اصفهانی، تاجر نیکوکار و صاحب خیرات بسیار در اصفهان در قرن چهارده هجری بوده است.وی در سال 1301ش وفات یافت.
3-انجمن ولایتی اصفهان: براساس اصول قانون اساسی، قانون تشکیل انجمنهای ایالتی و ولایتی از نخستین قوانینی بود که مجلس اول تصویب کرد. براین مبنا، انجمن ولایتی اصفهان نیز در 6ذیقعده1324با حضور ظلالسلطان، حاکم اصفهان، در عمارت چهلستون افتتاح شد. اعضای این انجمن را ظلالسلطان و بدون برگزاری انتخابات تعیین کرد ازجمله اعضای انجمن حاجآقانورالله، سیدابوالقاسم دهکردی، آخوندملاعبدالکریم جزی و آقانجفی بودند. انجمن به نوعی شعبهای از مجلس در ولایات محسوب میشد.
4-ظلالسلطان: حاکم وقت اصفهان.
5-ابراهیم سرتیپی: تاجر و فعال پوست در محله ورنوسفادران
6-امامیسدهی نورالله: آیةالله حاج سیّد نورالله امامیسدهی (1357 - 1264) امام جمعه سده فرزند آیةالله حاج میرسیّد علی، داماد آیتالله حاج شیخ جمالالدین نجفی مسجدشاهی. صاحب چندین رساله در موضوعات مختلف، مدفون در مسجد جامع فروشان.