نقل از کتاب راویان ماربین جلد دوم، نگارش محمدعلی شاهین
اشاره: بلدیه سده و انجمن بلدیه سده در ابتدای کار با معضلاتی چون نبود خیابان، بیمارستان و برق روبرو شدند. ظاهرا اصلیترین آنها نداشتن خیابان و جاده مناسب بین محلات سه گانه اصلی و در عین حال برای ارتباط با اصفهان بوده است. در مطلب پیش رو فراز و نشیبها از فکر احداث خیابان در سده تا عملی شدن آن طی 13 سال با استفاده از اسناد، اخبار و گفتگوها مرور میشود.
اولین گام عملی برای رفع این مشکلات به چه تاریخی بر میگردد؟
برای بررسی مشکلات در اردیبهشت 1313 گروهی از مدیران ادارات به سرپرستی صُور حاکم وقت اصفهان به سده آمده و تشکیل جلسه میدهند و به دنبال آن کشیدن خیابان و پیگیری احداث راه سده در دستور کار قرار میگیرد.
در مقام مقایسه اقدام به خیابان کشی مدرن در اصفهان از چه زمانی شروع میشود؟
حدود پنج سال قبل از شروع کار در سده در شهر اصفهان پس از تاسیس بلدیه احداث و بهسازی خیابانها در دستور کار قرار گرفته و در جریان بود. در سال 1308 خیابانکشی از چهار باغ به سمت شمال و به خارج شهر، و پیوستن خیابان سپه به میدان شاه تصویب میشود. در سال 1309 دو خیابان در دو طرف چهارباغ برای رفت و آمد کشیده میشود، در همین سال خیابان جویشاه و خیابانی از سرپل حاج کاظم تا رودخانه و دیگری از دروازه تهران تا چهار سوق و لنبان کشیده میشود. در سال1310 آزاد سازیهای خیابان خیام آغاز و در سال1313 خیابان حافظ به پل خواجو وصل میشود.
نقشه این خیابانها را چه کس یا کسانی میکشند؟
نقشه کشی این خیابانها توسط یکی دو مهندس آلمانی که به آنها مسیو خطاب میشده و در مکاتبات تحت عنوان مهندس بلدیه آمده است صورت میگرفت. در این میان عمده نقشهها توسط مسیو نیمسکر آلمانی طراحی میشد. وی در اسفند 1309 توسط میرزا حسینخان جلائی رییس بلدیه اصفهان و در جریان سفر او به تهران به هنگام مراجعه به اصفهان همراه میشود و به استخدام بلدیه اصفهان در میآید. او علاوه بر مهندسی خیابانها و طرحهای عمرانی در اصفهان، نقشه خیابانهای شهرضا را در سال 1313 طراحی میکند.
در سده کار به دست چه کسی انجام میشود؟
در سده هم همان مهندس آلمانی طراح بوده است. وی پس از سفر حاکم اصفهان به سده در سال 1313 و تصمیم به خیابانکشی مهندس مسیو نیمسکر آلمانی برای بررسی و تهیه و ارایه طرح اولیه خیابانها به سده اعزام میشود. نیمسکر نقشه ها را طراحی و به حکمران میدهد و دو ماه بعد یعنی درتیر 1313 حکمران اصفهان مجددا برای بررسی اوضاع به سده میآید.
و در ادامه کار چه اتفاقی میافتد؟
در شهریور 1314 حکمران دستور جدیدی خطاب به مهندس طراح برای احداث خیابان در سده صادر میکند تا مسیر خیابان جدید را که ظاهرا به طرح قبلی اضافه شده بود مشخص نماید. در همین سال خیابان اصلی شهر نجفآباد تکمیل میشود. در ادامه این رفت و آمدها در نهایت مسیر خیابانها مشخص میشود و در شهریور 1315 حکمران اصفهان دستور میدهد تا به مالکین املاک در مسیر خیابانهای سده اطلاع دهند تا برای تسویه مراجعه نمایند.
در آبان 1315 نام مهندس دیگری در ماجرای خیابانکشی در سده مطرح میشود وی انصاری مهندس بلدیه اصفهان بوده که برای بازدید از سده مامور میشود. وی چند روز بعد از حضورش در سده گزارش خود را از خیابان جدید سده تقدیم حکمران میکند و به دنبال آن در دی ماه حکمران اصفهان و معاونش سفری به سده برای پیگیری خیابانکشی در این منطقه انجام و از نزدیک امور را بررسی میکنند. این سفرهای پی در پی حکمران اصفهان نشان میدهد در مقابل احداث خیابان در شهر موانعی بوده که تنها مقامات ارشد استانی باید پیگیر اجرای آن باشند.
در دی 1316 اداره طروق اعلام میکند در صورتی که اهالی سده قیمت زمینها را مطالبه نکنند و خیابانهای خود سده را تسطیع کنند این اداره قبول میکند راه سده را بکشد. این دو پیشنهاد را شهرداری سده در جهت سرعت دادن به اصلاحات و عمران و آبادی منطقه میپزیرد.
طرحهای ارایه شده از سال 1313 و اصلاحات بعدی با وجود رفت و آمدهای متعدد مدیران استانی به سده نهایتا کی عملیاتی میشود؟
دراسفند 1316 فرماندار اصفهان همراه معاون، رییس طروق و مهندس شهرداری پس از بررسی راه نجف آباد وارد سده شده و دستور به خرابی مسیر خیابانهای میخکوبی شده سده و نیز احداث میدان وسیع در وسط آنها میدهد.
تخریب مسیرها و تسطیع خیابانها با چه وسایلی انجام میشده است؟
تخریب خیابانهای چهار گانه با بیل و کلنگ و نیروی کارگر و استفاده از چهارپایان و گاری انجام میشود. گفتههای شفاهی حاکی از آنست که از کردهای که به فرمان رضا شاه تبعید و در کاروانسرای در محکمه اسکان داده شده بودند نیز استفاده شده است.
طرح احداث خیابانهای اولیه سده به چه شکل بود و شامل چند خیابان میشد و مسیر آنها چگونه بود؟
طرح دارای یک میدان مرکزی و چهار خیابان در چهار جهت آن بود که ارتباط سه محل خوزان، ورنوسفادران و فروشان را ممکن و در درون بافت قدیمی محلات نیز نفوذ میکردند. مثلا بازار ورنوسفادران را دو قسمت کردند. خیابان شمالی تا پایان محله ورنوسفادران، خیابان جنوبی تا حدود میدان22 بهمن فعلی و پیوستن به راه سده، خیابان غربی تا حدود بلدیه شهر و خیابان شرقی تا میدان کاج فعلی در نظر گرفته شده بود. در جریان احداث خیابانها چندین جلسه در سطح استان و نیز بازدید مقامات استانی از جمله تشکیل شورای بخش و حومه در تیر 1318 و سفر فرماندار اصفهان به سده اتفاق افتاد.
و خیابانها طراحی شده طبق نقشه کشیده شدند؟
در عمل در مقابل احداث خیابان شمالی در گیریهایی به وجود آمد و کار در حوالی دبیرستان عماد فعلی متوقف شد تا اینکه در نیمه دوم دهه 1320 با محوریت شخصی به نام علی ایراننژاد2 و کمک مردم محلی طرح که ظاهرا دیگر مرکز پیگیری چندانی برای آن نمیکرد ادامه و مسیر از انتهای محله ورنوسفادران جایی که اکنون میدان آزادی است شروع به آزاد سازی شد.
طول این خیابانها چقدر بود؟
در کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران جلد ده چاپ 1332 خیابان شاهصفی شمال جنوبی به طول دو کیلومتر، خیابان پیمان خاوری باختری به طول یک کیلومتر ذکر شده است که ادارات دولتی و بیمارستان قصبه در اطراف آنها واقع شدهاند و فلکه ایستگاه و فلکه ورنوسفادران از میادین شهر ذکر شدهاند.3
اولین نام های انتخابی برای خیابانها مشخص است؟
در کتاب مذکور دو اسم پیمان و شیخ صفی آمده اما بنا بر گفتهها خیابان شمالی ورنوسفادران، جنوبی سده، غربی پیمان و شرقی شیخ صفی نامیده میشده است. انتخاب نام پیمان4 اولین نامگذاری بر پایه پیشینه و میراث و نکوداشت شخصیتها در شهر به حساب میآید.
این خیابانها آسفالت هم شدند ؟
خیر خیابانها سالها شوسه بودند و تلاشهای زیادی برای آسفالت آنها میشد تا اینکه در سالهای پایانی دهه 1330 یعنی حدود بیست سال بعد از احداث آسفالت شدند.5
در همین طرح یک میدان مرکزی هم دیده شده بود در عمل چه اتفاقی افتاد؟
بله میدان احداث شد که همین میدان مرکزی فعلی است ولی اخباری که از رفت و آمدهای آن دوران هست از جمله دستور فرماندار اصفهان به توسعه فلکه در 19 خرداد 319 نشان میدهد قرار بوده یک میدان وسیع احداث شود که در عمل به یک فلکه بسنده شد و با وجود دو بار توسعه به شکل فعلی در آمده است و در عمل هم مردم به آن فلکه میگفتند.
مشکل دیگر آن دوره تاریخی سده نداشتن راه مناسب به مرکز استان بود و همچنین بسیاری از آبادیهای ماربین هم با سده که مرکز محسوب میشده راه ارتباطی مناسبی نداشتهاند، سوال این است که چه راه حلهایی برای رفع این مشکل پیشنهاد میشده است؟
البته خود اصفهان هم راههای مناسبی به تواحی دیگر نداشته است برای همین وزارت طروق طرح احداث راه اصفهان به تهران را در حال بررسی داشته و به این منظور دربهمن 1312 بلدیه اصفهان از مالکین اراضی جاده انوشیروان برای توافق و آزادسازی دعوت میکند و موافقت آنها را میگیرد. با انتشار اخبار احداث راه تهران از انوشیروان، عدهای در جراید با این تصمیم مخالفت نموده و آنرا اشتباه بزرگ قلمداد کرده و معتقد بودند که این راه باید از سده گذشته و پس از عبور از کنار آتشگاه به اصفهان وارد شود. ولی این اتفاق نمی افتد و جاده تهران از انوشیروان میگذرد. در جریان احداث این جاده پیشنهادهای مثلا در سال 1317 برای احداث یک جاده شوسه از سده به جاده تهران از طریق انوشیروان مطرح میشود که عملیاتی نمیشود.
و جاده آتشگاه هم احداث نمیشود؟
چرا همزمان طرح احداث جادهای که از کنار کوه آتشگاه بگذرد و نهایتا به نجفآباد برسد دنبال میشود و در شهریور 1314 اعتبار احداث راه آتشگاه دریافت و کار شروع میشود. به این ترتیب همزمان احداث دو جاده انوشیروان و آتشگاه رقم میخورد و در مرداد 1318 خبر اتمام راه آتشگاه انتشار مییابد.
اما همچنان مشکل راه ارتباطی سده به اصفهان پا برجا می ماند؟
بله ولی احداث این دو جاده باید مشکل را برطرف میکردند برای همین طرحهای اتصال سده به اصفهان از طریق این دو جاده پیگیری میشود و نهایتا کشیدن جاده در امتداد خیابان جنوبی سده به جاده آتشگاه برگزیده و به تدریج عملیاتی میشود و جاده شوسهای احداث می شود که در دهه 1330 تعریض وآسفالت می شود و بعد از انقلاب بلوار امیرکبیر فعلی شکل میگیرد. در پی احداث این مسیر روستاهای اندان آدریان، هرستان و کرتمان راه ارتباطی مناسب با سده پیدا میکنند. با احداث این مسیر کمکم در ابتدا اتوبوسهای دماغهدار و سپس سواریهای بنز در آن به جابجایی مسافر میپردازند. شهرداری هم از این فرصت استفاده و یک ایستگاه عوارضی و یا نواقلی5 ابتدا حوالی هرستان و سپس در محل اتصال جاده سده به جاده نجف آباد راه اندازی میکند که با توجه به تعداد مسافر عوارص دریافت میکردند.
............................................
1-شماره های مختلف روزنامههای آن دوران ازجمله روزنامه اخگر و گفتگو با شاهدان محلی.
2 -شاهین محمدعلی، پیمانی لیلا، راویان ماربین، جلد اول، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1398، ص 88.
3- رزمآرا حسینعلی، فرهنگ جغرافیائی ایران، (جلد دهم)، دایره جغرافیایی ستاد ارتش، تهران 1332.
4 - شاهین محمدعلی، پیمانی لیلا، راویان ماربین، جلد اول، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1398، ص 15.
5- گفتگو با شهردار دهه 1330 سده امیر حسین امینی
6-نواقلی منسوب به نواقل است و نواقل جمعِ ناقلة است و آن هر چیزی است که کسی یا چیزی را حمل میکند و از جائی به جائی میبرد که همان وسیله نقلیه میشود. عوارض نواقلی هم عوارضی است که از اینگونه وسایل از قبیل الاغ، قاطر، شتر، درشکه، کالسکه، دلیجان، گاری پستی،گاری تجارتی، دوچرخه و خودروها که از دروازهها عبور میکردند گرفته میشده است.