شنبه, 18 مرداد 1399 Saturday 8 August 2020 00:00


اندُاَن (اندُان) نام دیه بزرگ و معتبری است در شمال باختری اصفهان و نزدیک سده. تلفظ آن به فتح «الف» اول و «الف» ممدود بعد از «واو» در تداول عامه رایج و شایع است. زمین آن حاصلخیز، مردمش کوشا و دیه آباد ودلنشین است. آثار قدیم در حوالی آن دیده نمی شود. خانه های قدیمی تر با همان معماری قدیم در چهار سوی محوطه باز و با طاق های خشتی در آن جا کم نیست، تا وقتی که این دیه حال استقلال داشت ، مساله شهری شدن و شهری گری در آن نفوذ نیافته بود، ولی اینک در همه شؤون زندگی علایم شهری شدن به چشم می خورد. «تلمبه ها» و «تراکتورها» در صحرا صدا می کنند و از دام و دامداری که سابقا شایع بود اثر کمی وجود دارد. شغل مردم کشاورزی و از این پیش دامداری هم بود. این دیه را قناتی شگرف و طولانی وپرآب بود که از حوالی نجف آباد سرچشمه می گرفت وآن قدر پرآبکه می گفتند شیردریایی در قنات وجود دارد،ولی پس از این که گلشهر کازرونی یعنی ناحیتی نزدیک نجف آباد با چاه های عمیق به کار افتاد آب این قنات خشکید و امروز از آن فقط شاید برخی چاه پشته ها باقی باشد. در حالی که این سطور در دست تحریر است آب آن به وسیله کانال های جدید آبیاری از رودخانه های زاینده رود و برخی «تلمبه ها» از چاه های نیمه عمیق تامین می شود. مساله چاه های عمیق و خشکاندن قنوات یعنی از بین رفتن شاهکار آبیاری ایران یک مساله مهم حیاتی است.
به هر حال اینک قنات خشک شده و مردم وابسته به «تلمبه» و رودخانه هستند. حمام هایی نسبتا بزرگ، مسجدها دارد ،دیگر نان خانگی نمی پزد و شیر و ماست خود را از بیرون می خرد .
اگر باید چیزی از وضع کهن این دیه به یاد بیاوریم، همان مساله آب و تقسیم آب آن قنات است. توضیح آن که واحد اندازه گیری مساحت زمین در این دیه «جریب رسم» نامیده می شد و آن 630 متر بود و آن را چنان تقسیم کرده بودند که با یک «پنگ» آب قنات مشروب شود. این کلمه همان است که به صورت جمع و پسوند کثرت و نسبت «پنگان» و «پنگانه» معادل فنجان و فنجانه در زبان پارسی داریم و به همین صور نیز در محل (فنجان – فنجانه) جام کوچکی است و در ته آن سوراخی که میرآب در روی آب قنات می گذارد و همین که پر شد آن را بر می دارد و دوباره و سه باره همچنین به کار می برد و مزارع را مشروب می سازد، آنچه در این جا مهم است این است که ارتباط مقدار زمین و مقدار آب را چنان عین کرده اند که با «پنگانه» اندازه می گیرند و واحد اب و زمین به هم سازگار می افتند و آب به همین صورت بین روستاییان تقسیم می شود.