سه شنبه, 21 مرداد 1399 Tuesday 11 August 2020 00:00


محمدعلی شاهین


روزنامه نگار، پژوهشگرتاریخ محلی و نویسنده


این روزها باشیوع بیماری کرونا مرد‏م سر وکله زدن با یک بیماری منتشر شونده و فراگیر و در اصطلاح قدیم ساریه را تجربه میکند. خیلی‏ها فکر ‏می‏کنند این اتفاق و تما‏می‏حاشیه‏های آن خاص این دوران از تاریخ است و برای اولین بار درکشور جهان اتفاق می‏افتند. واقعیت آن است که نسل آدم و حوا از زمان پا گذاشتن برروی کره خاکی با انواع بلایا مبارزه ‏می‏کرده است که یک دسته از آنها بیماری‏های واگیردار است. روزگاری انواع بیماری‏های عفونی مانند وبا، حصبه، کچلی، سیاه زخم، تراخم، آبله سل، تب‏مالت، مالاریا و طاعون گاه و بیگاه همه‏گیر ‏می‏شدند و منطقه‏ای راتهدید و جان بسیاری را ‏می‏گرفتند. با افزایش دانش نوع بشر و کشف واکسن و آنتی بیوتیک و بالارفتن سطح بهداشت همگان این بیماری‏ها محدود و بسیاری ریشه کن شدند ولی در عوض بیماری‏های غیر واگیر همچون انواع سرطان‏ها، بیماریهای قلبی و عروقی و دیابت و بیماری‏های متابولیکی و نوپدید میلیون‏ها انسان را درگیر خودکرده و در صدر قاتلان انسان محسوب ‏می‏شوند. به این قاتلان باید بیماریهای ناشی از سبک غلط زندگی مانند استعمال سیگار و قلیان، پرخوری و کم تحرکی، مصرف بی رویه نمک وچربی و شکر را افزود و نباید مرگ و میرهای ناشی از تصادفات و مواد اعتیادآور را فراموش کرد. این بیماری‏ها تلفاتی به مراتب بیشتر از یک بیماری واگیردار موقت دارند. مطلب پیش‏رو برآن است که مروری براسناد و اخبار همه گیری بیماری‏های مسری در نیمه اول قرن جاری در منطقه داشته باشد و همچنین دوتن از اهالی این دیار را که جانانه با اینگونه بیماری‏ها جنگیدند معرفی کند.
یکی از قدیمی‏ترین اسنادی که نشان دهنده درگیر بودن اهالی با بیماری‏های واگیر‏دار ‏می‏باشد مربوط به سال 1311 می‏باشد. در مهر این سال اهالی سده برای دایر کردن پست آبله کوبی از صحیه کل مملکت درخواستی تنظیم ‏می‏کنند که با آن موافقت ‏می‏شود و یک پست آبله کوبی با اعتبار ماهیانه ده تومان دوا برای فقرا در سده برقرار ‏می‏شود1 البته با تاسیس بلدیه سده درسال‏های بعد تزریق واکسن را بلدیه انجام ‏می‏دهد.
سندی ‏‫۱۵ برگی از سال ‏‫۱۳۱۴ حاکی ازآن است که امراض مسری در روستاهای سده بدلیل آلودگی حمام‌ها و تغسیل اموات در اماکن عمو‏می‏شیوع پیدا ‏می‏کند 2‬‬‬‬‬‬‬‬
سند دیگری باعنوان ش‍ی‍وع‌ ام‍راض‌ م‍س‍ری‌ در اردس‍ت‍ان‌، ل‍ن‍ج‍ان‌ و س‍ده‌ و اق‍دام‍ات‌ ص‍ح‍ی‍ه مربوط به همین سال وجود دارد 3
اسناد نشان ‏می‏دهد پس از شیوع بیماری‏های واگیر دار در سال ‏‫۱۳۱۴ خطاب به کدخدایان سده درخصوص جلوگیری از ورود بیماران امراض مسری به حمام‌های دستوراتی صادر ‏می‏شود.‬‬‬‬‬‬
بر اساس خبری که در جراید آن زمان انتشار ‏می‏یابد در شهریور 1315 مرض اسهال دموی در سده بروز پیدا کرده
و پای رئیس صحیه را به سده برای کنترل اوضاع ‏می‏کشاند. این بیماری همان اسهال خونی است که امروزه به ندرت افراد را مبتلا ‏می‏کند ولی آنروزها خطرناک و مسری بوده است.
بیماری دیگر شایع آنزمان کچلی بوده است که آثار نامطلوب اجتماعی واقتصادی در برداشته است.ریشه این نوع بیماری‏ها خزانه‏ای بودن حمام‏ها و انتقال بیماری‏ها ازطریق آب خزانه که گاه ماه‏ها عوض نمی‏شده بوده‏است .براساس اسناد و اخبار و گفته‏های راویان بارها برای دوشی کردن حمام‏ها اقدام شده ولی تا عملی شدن آن سال‏ها طول کشیده‏است.4
طبق خبری درج شده در نشریه‏های آن زمان در بهمن 1312 به صاحبان حمام‏ها اخطار داده ‏می‏شود که تا اول سال آتی دوش در حمام خود بگذارند.5
در دی 1315 در سفر صور حکمران اصفهان و دبیر سیاقی معاون وی به سده تصمیم به دوش دار شدن سه حمام در منطقه گرفته ‏می‏شود که البته عملی نمی‏شود. در همین سفر تصمیماتی برای درمان کچلی سر محصلین اتخاذ ‏می‏شود.6
همین موضوع را سندی با عنوان رسیدگی به مسئله کچلی مسری بین دانش‌آموزان در سده از سال 1315‏‫ نشان ‏می‏دهد.‬‬7‬‬‬‬
طبق سندی از سال 1316 دانش‌آموزان بی بضاعت مبتلا به کچلی در سده با داروی مجانی معالجه ‏می‏شوند.8
حصبه یکی دیگر از بیماری‏های واگیر دار بوده‏است که گاه و بی‏گاه در منطقه جولان ‏می‏داده است. سندی از سال ‏‫۱۳۱۷ بروز مرض حصبه در اصغرآباد سده را ثبت کرده است.9‬‬‬‬‬‬
از جمله بیماری‏های دیگر که در سده سابقه شیوع داشته است تیفوس بوده و برای مقابله با آن‏ دستور تعویض آب خزینه‌های حمام‌های سده در سال 1322 صادر ‏می‏شود.
‏‏ در بررسی سابقه شیوع بیماریها و شیوع آنها در محلات سده در سال ۱۳۲۹ به بیماری سیاه زخم بدلیل گوشت آلوده بر ‏می‏خوریم.10
اسناد دهه 1330 بخشداری ماربین نشان می دهد که در این دهه مردم با بیماری‏های واگیردار از جمله مالاریا دست و پنجه نرم می‏کرده‏ و حفظ بهداشت و ساخت حمام‏های بهداشتی همچنان مسئله روز بوده است.
‏در تابستان 1344 شبه و با درهمایون‏شهر شایع شده و بیمارستان شهر با هجوم یکباره بیمارها و چندین برابری ظرفیت رو برو ‏می‏شود. مسولین وقت تقاضای 200 پتو از اصفهان کرده و آنها را در راهروها پهن و بیمارها رابستری و سرم‏ها را از میخ آویزان ‏می‏کردند. همه پزشک‏های شهر برای معالجه بیماران در بیمارستان مستقر ‏می‏شوند و هر سه درمانگاه موجود آنزمان مجهز و دو مامور ژاندارمری درمیدان مرکزی استقرار و افراد عبوری را برای تزریق واکسن هدایت ‏می‏کردند.11
آنچه برشمرده شد بخشی از روزهای سخت در منطقه را بازگوکرد که یکبار دیگر در اسفند 98 تصور تکرار آن بسیاری از اهالی را نگران کرده است. اما همانطورکه شاهد هستیم دراین آزمون‏ها عده‏ای سربلند بیرون آمده و چه بسا جاودانه ‏می‏شوند و تعداد کمی ‏نیز به بی‏راهه ‏می‏روند و عذاب دنیا و آخرت را برای خود ‏می‏خرند. از زاویه تاریخ جا دارد از دکتر سید حامد حسین سیادت و پروفسور حسن میردامادی آزمون داده‏های سربلند شهرمان در شرایط سخت که اکنون سال‏هاست به دیار ابدی شتافته ‏اند یادی بکنیم.

دکتر سید حامد حسدکتر سید حامد حسین سیادتین سیادت

دکتر میرحامدحسین سیادت(137-1287) دکترای پزشکی با درجه ممتاز از دانشگاه پاریس و ژنو، دارای دانشنامه فدرال از دانشگاه ژنو، گواهینامه اداره بهداری و میکروبشناسی ژنو، گواهینامه تخصص در طب پیشگیری و روش‏های مقابله با بیماری‏های واگیر و مدارک تخصصی متعدد از سازمان بهداشت جهانی و نفر اول کنکور اعزام به خارج در سال1309. می‏باشد. عده‏ای وی را پدر طب عفونی ایران نامیده‏اند. دکتر سیادت از سال 1319 هجری شمسی تا سال 1370 به مدت 51 سال مشغول کار و فعالیت و تلاش بی وقفه و شبانه روزی از ساده‏ترین امور پزشکی تا تشخیص و درمان بیماری‏ها و مسوولیت‏های اجرایی و مأموریت‏ها و تدریس و تحقیق بود.
مهمترین و اصلی‏ترین کار برای پزشک درد آشنای دیار ما، درمان بیماران دردمند و به وجود آوردن شرایط درمان و کاستن از درد و آلام مردم بود. اصلی‏ترین تهدید در آن سال‏ها بیماری‏های واگیر و عفونی بود که از اتفاق رشته و تخصص ایشان نیز به حساب ‏می‏آمد. بیماری‏هایی چون مالاریا، تب مالت، تب راجعه، وبا، حصبه، سل، جذام و غیره که آن زمان به بیماری‏های ساریه معروف بودند و در سراسر کشور بیداد ‏می‏کردند و قربانی ‏می‏گرفتند. در چنین شرایطی یک پزشک مسؤول و وظیفه شناس هدف خود را تشخیص و درمان و نیز مبارزه با آنها و تحقیق در مورد آنها و از بین بردن شرایط انتقال و توسعه آنها ‏می‏داند کاری که البته به دلیل بی توجهی مسولین و فقر اقتصادی و فرهنگی مردم و نبودن متخصص و امکانات بس طاقت فرسا بود. اما این پزشک فرزانه نشان داد که در علم و عمل قادر به انجام آن است. دکتر سیادت از سال 1319 تا 1352 که در استخدام وزارت بهداری آن زمان بود پرونده درخشانی از خود به جای گذاشت. وی در تما‏می‏نقاط کشور به تشخیص بیماری‏های واگیر و درمان آنها و مبارزه با زمینه‏ها و عوامل انتقال پرداخت.
کار در تهران، زاهدان، بنادر جنوب، اصفهان، زندان‏های کشور، ورامین، شهریار، گرگان، خرمشهر، آبادان، سیستان و بلوچستان، کردستان، کرمانشاه، همدان، کرمان، بندرعباس، فریدن، چهارمحال و بختیاری و ده‏ها شهر و منطقه دیگر در پرونده ایشان ثبت است.
وی در تما‏می‏این مناطق تشخیص و درمان بیماری‏های ساریه را علیرغم کمبودها با موفقیت انجام ‏می‏داد.
دکتر سیادت مدت 17 سال در بیمارستان فیروزآبادی تهران با حداقل امکانات به شناسایی و تشخیص و درمان بیماری‏ها پرداخت. باید توجه کرد در آن زمان آزمایشگاه‏های تشخیص طبی به شکل فعلی نبود و روش‏های آزمایش و مواد لازم برای آنها هم در دسترس همگان قرار نداشت و وی ابداعاتی در زمینه روش‏های تشخیص داشت که جوایزی به آنها تعلق گرفت.
دکتر سیادت از هیچ بیماری، ریالی حق ویزیت دریافت نمی‏کرد و حتی دریافت آن را در حالی که حقوق بگیر است، حرام ‏می‏دانست و به همان حقوق رسمی‏که آن هم در بسیاری موارد خرج بیماران ‏می‏کرد قانع بود و پزشکی را در خدمت مردم ‏می‏دانست نه وسیله ای برای جمع آوری مال و ثروت.12

پروفسورسیدحسن میردامادی (1368-1280)


متخصص در رشته میکروب شناسی و سرم شناسی، دارای دانشنامه پزشکی بیماری‏های گرمسیری و دانشنامه مالاریا از موسسه مالاریاشناسی رم، پدرعلم سرم شناسی،استاد دانشگاه تهران، مدیرگروه میکروب شناسی و ایمنی شناسی، بنیانگذار رشته ایمونولوژی در کشور، بنیانگذاری گروه میکروبیولوژی دانشگاه تهران. وی تاآخر عمر در راه توسعه علم ایمنی شناسی و تولید واکسن تربیت دانشجویان علوم پزشکی و ترویج دانش میکروب شناسی و سرم شناسی و نوآوری و پیاده کردن روش‏های علم میکروب شناسی و سرم شناسی برای تشخیص بیماری‏ها فعال بود و همکاری خود را با انستیتو پاستور قطع نکرد. بی شک پیشرفت‏های امروزی در این علوم و امکانات موجود مدیون پیشکسوتانی همچون پروفسور حسن میردامادی ‏می‏باشد.13


منابع:
1 و 4 و 5 و 6 - روزنامه اخگر شماره‏های،788 ،1170،923 و 1205.
3. -آرشيو ملي ايران ‏شناسه سند ‭۲۹۱/۳۶۲۸‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
7 و 8 و 9 و 10 -مرکز اسناد اصفهان ‏
11- گفتگو با اکبر غفورزاده متولد 1317 کارمند وقت بهداری.همایونشهر.
12-. دکتر قریبِ غریب خمینی‏شهر http://daneshnam.ir/khf
13. شاهین، محمدعلی، هزارسال خمینی‏شهر، اصفهان، گفتمان اندیشه، 1396، ص 253.